Ο Επιτάφιος της Δημοκρατίας

«Ως προς το όνομα το πολίτευμα που έχουμε ονομάζεται δημοκρατία, επειδή η εξουσία δεν βρίσκεται στα χέρια των ολιγαρχικών αλλά του δήμου. Όλοι έχουν τα ίδια δικαιώματα απέναντι στους νόμους για τις ιδιωτικές τους διαφορές και, ως προς το κύρος, ανάλογα με την ευδοκίμηση που παρουσιάζει ο καθένας σε κάποιο τομέα, δεν εξαρτάται η προτίμησή του στα δημόσια αξιώματα από τη σειρά αλλά από την ικανότητα, ούτε αντίθετα, αν είναι φτωχός, εφόσον μπορεί να κάνει κάτι καλό για την πόλη, εμποδίζεται εξαιτίας της ασημότητας της κοινωνικής του θέσης. Τις σχέσεις μας με την πολιτεία τις διέπει η ελευθερία και είμαστε απαλλαγμένοι από καχυποψία μεταξύ μας στις καθημερινές μας απασχολήσεις. Δεν αγανακτούμε με το γείτονά μας, αν κάνει κάτι όπως του αρέσει, ούτε παίρνουμε το ύφος του πειραγμένου, που φυσικά δεν επιφέρει ποινή, είναι όμως δυσάρεστο. Και, ενώ στις ιδιωτικές μας σχέσεις δεν ενοχλούμε ο ένας τον άλλο, στη δημόσια ζωή δεν παραβαίνουμε τους νόμους προπάντων από εσωτερικό σεβασμό, υπακούοντας κάθε φορά σ’ αυτούς που διοικούν την πόλη και στους νόμους και κυρίως σε όσους απ’ αυτούς ισχύουν για την προστασία αυτών που αδικούνται και σ’ εκείνους που, αν και είναι άγραφοι, επιφέρουν αναμφισβήτητη ντροπή. […] Εξαιτίας της σπουδαιότητας της πόλης εισάγονται όλα τα προϊόντα από κάθε σημείο της γης και επακολουθεί σαν συνέπεια να μην απολαμβάνουμε πιο εύκολα τα προϊόντα που παράγονται εδώ απ’ τ’ αγαθά των άλλων ανθρώπων. Αγαπούμε το ωραίο στην απλότητά του και καταγινόμαστε με τα γράμματα χωρίς να γινόμαστε μαλθακοί. Και χρησιμοποιούμε τα πλούτη μας πιο πολύ για να έχουμε τη δυνατότητα για κάποιο έργο παρά για κομπορρημοσύνη και θεωρούμε ότι δεν είναι ντροπή να ομολογεί κανείς τη φτώχεια του, αλλά μεγαλύτερη θεωρούμε πως είναι ντροπή το να μην προσπαθεί να ξεφύγει απ’ αυτή δουλεύοντας. Και συμβαίνει οι ίδιοι να φροντίζουμε μαζί και για τα ιδιωτικά μας ζητήματα και για τα ζητήματα της πόλης και, ενώ ο καθένας μας καταγίνεται με διαφορετική απασχόληση, να γνωρίζουμε σε ικανοποιητικό βαθμό τα πολιτικά πράγματα. Γιατί μόνοι εμείς εκείνον που δεν παίρνει μέρος σ’ αυτά δεν τον θεωρούμε φιλήσυχο, αλλά άχρηστο και οι ίδιοι εμείς είτε διατυπώνουμε ορθές σκέψεις ή μελετούμε σωστά τις υποθέσεις της πόλης, γιατί νομίζουμε ότι οι συζητήσεις δεν βλάπτουν τα έργα, αλλά περισσότερο βλάπτει το να μην διαφωτιστούμε εκ των προτέρων με τη συζήτηση, πριν προβούμε σε ενέργειες για όσα πρέπει. Μας διακρίνει κάτι ξεχωριστό και στο σημείο αυτό, ώστε να τολμούμε να υπολογίζουμε με ακρίβεια τις συνέπειες για όσα σκοπεύουμε να επιχειρήσουμε».

Αυτά αποτελούν ένα μικρό απόσπασμα απ’ όσα γράφει ο Θουκυδίδης, ο μεγάλος Έλληνας ιστορικός της αρχαιότητας, για το δημοκρατικό πολίτευμα της Αθήνας κάπου στα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ. τοποθετώντας βέβαια στη θέση του αγορητή τον μεγαλύτερο δημοκράτη πολιτικό της Αθήνας, τον Περικλή, τον άνθρωπο που οδήγησε την αθηναϊκή δημοκρατία στη μεγαλύτερη ανάπτυξη και ακμή της. Περίπου 2420 χρόνια αργότερα οι σύγχρονοι Έλληνες πολιτικοί όχι μόνο καταργούν τη διδασκαλία του «μαθήματος της Δημοκρατίας», τον Επιτάφιο του Περικλή, από το ωρολόγιο πρόγραμμα του Λυκείου, αλλά χρησιμοποιούν και ερμηνεύουν την έννοια της Δημοκρατίας κατά το δοκούν και πάντα σύμφωνα με τα συμφέροντά τους θεωρώντας – και μάλλον σ’ αυτό το σημείο δεν έχουν άδικο – ότι το ευρύ κοινό, που δεν διαθέτει ολοκληρωμένη γνώση πάνω στις έννοιες της Δημοκρατίας, αδυνατεί ν’ ασκήσει την αναγκαία κριτική του ανεύθυνου πολιτικού λόγου!

• Δημοκρατία πρωτ’ απ’ όλα, είναι το «κράτος», η εξουσία δηλαδή του δήμου και όχι της οικονομικής, πολιτικής και κοινωνικής ολιγαρχίας που ελέγχει συνήθως τα πράγματα!
• Δημοκρατία είναι το πολιτικό σύστημα όπου η ενεργός συμμετοχή στα κοινά δεν είναι μόνο δικαίωμα αλλά και υποχρέωση του υπεύθυνου πολίτη που επιθυμεί να είναι χρήσιμος για το κοινωνικό σύνολο! Ενεργός συμμετοχή προφανώς δεν είναι μόνο η άσκηση του εκλογικού δικαιώματος κάθε τέσσερα ή λιγότερα χρόνια!
• Στη Δημοκρατία όλοι οι πολίτες είναι ίσοι απέναντι στο νόμο! Κανένας πολίτης δεν έχει περισσότερα δικαιώματα ή προνόμια από τον άλλο!
• Στη Δημοκρατία προτιμώνται οι ικανότεροι με βάση τις αρχές της αξιοκρατίας και της αριστείας και βέβαια για τις σημαντικές δημόσιες θέσεις επιλέγονται οι ικανότεροι ανεξάρτητα από την οικονομική τους κατάσταση ή την καταγωγή! Εννοείται ότι η έννοια της ευνοιοκρατίας (του ρουσφετιού για τον πολύ κόσμο) είναι έννοια αντίθετη με τη Δημοκρατία!
• Στη Δημοκρατία οι σχέσεις πολιτών και Πολιτείας χαρακτηρίζονται από ελευθερία, ελευθερία σκέψης, ελευθερία έκφρασης, ελευθερία δράσης! Καμία καχυποψία δεν είναι ικανή να νοθεύσει την ελευθερία του πολίτη που ζει μέσα σε μια δημοκρατική κοινωνία!
• Η έννοια της Δημοκρατίας είναι σύμφυτη με τις έννοιες του σεβασμού και της ανεκτικότητας! Κάθε πολίτης σέβεται την ιδιαιτερότητα χωρίς να ισοπεδώνει τις συμπεριφορές, τις απόψεις ή τους τρόπους ζωής που δεν είναι προσφιλείς στον δικό του τρόπο σκέψης!
• Στη Δημοκρατία βασική αρχή είναι η πολυφωνία και όλες οι απόψεις έχουν δικαίωμα να ακουστούν, εφόσον βέβαια κινούνται μέσα στα πλαίσια που ορίζουν ο ρεαλισμός και η λογική! Η μισαλλοδοξία δεν έχει θέση σε μια δημοκρατική κοινωνία!
• Στη Δημοκρατία ο πολίτης δεν ακολουθεί μόνο το γραπτό αλλά και το άγραφο δίκαιο, το οποίο, ορισμένες φορές, υπαγορεύει σημαντικότερες ευθύνες ή κυρώσεις ακόμα και από το γραπτό!
• Δημοκρατία σημαίνει κάθε είδους πολιτική, πολιτισμική, κοινωνική και οικονομική επικοινωνία ή ανταλλαγή με τον υπόλοιπο κόσμο! Είναι προφανές ότι η απομόνωση δεν αποτελεί δημοκρατική επιλογή!
• Δημοκρατία σημαίνει κάθε είδους συλλογική αλλά και ατομική πρωτοβουλία για δημιουργία και ανάπτυξη σε όλους τους τομείς της οικονομίας, της κοινωνίας, της επιστήμης, των γραμμάτων και των τεχνών! Είναι φανερό ότι κάθε αντίληψη μονολιθικού κρατισμού δεν συμβαδίζει με τη δημοκρατική σκέψη!
• Στην αρχαία Δημοκρατία της Αθήνας του Περικλή η ανώτερη κοινωνική και οικονομική τάξη υποχρεώνεται από την Πολιτεία να συμμετέχει στα οικονομικά βάρη του κράτους σε μεγαλύτερο βαθμό, σύμφωνα πάντα με τις οικονομικές της δυνατότητες!
• Δημοκρατία σημαίνει ότι ο πολίτης αγωνίζεται, με την προσωπική του εργασία και την αξιοποίηση των ικανοτήτων του, για να ξεφύγει από την ένδεια της ζωής, χωρίς βέβαια να απαιτεί την αρωγή του κράτους!
• Στη Δημοκρατία ο πολίτης έχει καθήκον να προσφέρει στο κράτος και όχι το κράτος στον πολίτη! Κάθε ατομικό συμφέρον, μικρότερο ή μεγαλύτερο, υποχωρεί μπροστά στο δημόσιο ή γενικό συμφέρον! Ασφαλώς, το δημοκρατικό κράτος διατηρεί την υποχρέωση να προστατεύει τις αδύναμες κοινωνικές ομάδες των πολιτών, όμως αυτή η βοήθεια προσφέρεται με απώτερο σκοπό την εξυπηρέτηση του γενικού συμφέροντος!
• Στη Δημοκρατία όλα τα προσωπικά και συλλογικά προβλήματα διευθετούνται μέσα από τον διάλογο και τη συνεννόηση και όχι με την μέθοδο της επιβολής! Οι ακραίες και φανατικές απόψεις δεν έχουν καμία σχέση με το δημοκρατικό πολίτευμα!
• Στη Δημοκρατία οι αποφάσεις για τη διοίκηση του κράτους λαμβάνονται με κριτήριο τη λογική επιχειρηματολογία και όχι τις συναισθηματικές επιρροές και τον συνθηματικό λόγο του λαϊκισμού!
• Δημοκρατία σημαίνει ότι πριν από κάθε σημαντική απόφαση γίνεται σχολαστικός και εμπεριστατωμένος υπολογισμός των επιπτώσεων που θα επιφέρει στη δημόσια ζωή αυτή η πολιτική επιλογή!
• Δημοκρατία σημαίνει ότι ο δήμος, δηλαδή το ευρύ κοινό, έχει ενημερωθεί ολοκληρωμένα πριν προχωρήσει σε σοβαρές πολιτικές επιλογές ή αποφάσεις! Στον σύγχρονο πολιτικό λόγο αυτό ονομάζεται διαφάνεια!

Αυτές είναι ορισμένες μόνο από τις αρχές που διέπουν το δημοκρατικό πολίτευμα της αρχαίας Αθήνας, της «μητέρας» της πρώτης και πιο ολοκληρωμένης Δημοκρατίας που έχει γνωρίσει μέχρι σήμερα ο ανθρώπινος πολιτισμός, όπως τουλάχιστον τις έχει διασώσει με τον Επιτάφιό του ο Περικλής! Όλοι εμείς, που είχαμε την τύχη να διδαχθούμε στο σχολείο το συγκεκριμένο κείμενο του Θουκυδίδη, δεν αποκτήσαμε μόνο μια εικόνα για την πραγματική έννοια του δημοκρατικού πολιτεύματος αλλά και ένα μέτρο σύγκρισης για να αντιλαμβανόμαστε το μέγεθος της κακοποίησης που υφίσταται η έννοια αυτή μέσα στον σύγχρονο πολιτικό λόγο! Δυστυχώς, τα παιδιά που θα φοιτήσουν στη Γ Λυκείου από τον προσεχή Σεπτέμβρη δεν θα είναι το ίδιο τυχερά όπως οι προηγούμενες γενιές μαθητών! Η Ελλάδα του 2015 κατάφερε, ώστε να μετατρέψει τον επιτάφιο λόγο των πρώτων νεκρών του πελοποννησιακού πολέμου σε Επιτάφιο της ίδιας της Δημοκρατίας…