Site icon Φιλολογικός Ιστότοπος

Homo Universalis: Μπορεί να υπάρξει;

Του Νίκου Τσούλια

Ο Homo Universalis συνδέθηκε με τις φωτεινές περιόδους της ανθρωπότητας. Ήταν το πορτρέτο του μορφωμένου ανθρώπου που αναδείχτηκε σε εποχές διαφωτισμού, σε εποχές ακτινοβολίας των γραμμάτων και των τεχνών. Εξέφραζε τον ολοκληρωμένο πνευματικά άνθρωπο που είχε συγκροτημένη άποψη για τα ζητήματα της επιστήμης αλλά και γενικότερα για τα ζητήματα του πολιτισμού. Είναι ο παγκόσμιος, ο καθολικόςάνθρωπος. Είναι ο άνθρωπος με το ανήσυχο πνεύμα και την κριτική σκέψη που μπορεί να έχει ουσιαστική άποψη για το κοινωνικό γίγνεσθαι, αφού κατέχει πολλαπλά ερμηνευτικά εργαλεία, αφού η ερευνητική ματιά είναι συστατικό στοιχείο της ύπαρξής του.

Γεννήθηκε την εποχή της Αναγέννησης, αλλά η εικόνα του επεκτάθηκε προς το παρελθόν για να συμπεριλάβει όλες τις μεγάλες μορφές της ανθρωπότητας, μορφές που επηρέασαν, στον έναν ή στον άλλο βαθμό, τη ροή της ιστορίας. Αναδύθηκε από την υπεροχή της μορφωτικής κουλτούρας που άνοιγε φωτεινούς ορίζοντες στο μέλλον των κοινωνιών, συνδέθηκε με την πολυμάθεια και με την ευρύτητα της γνώσης που μπορούν να δώσουν περιεχόμενο και νόημα στην ίδια τη ζωή. Κορυφές του είναι ο Αριστοτέλης του αρχαιοελληνικού διαφωτισμού και ο Λεονάρντο ντα Βίντσι της Αναγέννησης. Και οι δύο αποτελούν τις αρχετυπικές μορφές του πνευματικά ολοκληρωμένου ανθρώπου.

Ωστόσο, όσο προχωρούσε η περίοδος της νεωτερικότητας η ιδέα του Homo Universalis άρχισε να εγκαταλείπεται. Ο καταμερισμός εργασίας, το φορντικό μοντέλο παραγωγής, η μεγάλη συσσώρευση γνώσεων και πληροφοριών και η διαρκής εξειδίκευση στο χώρο της επιστήμης και της τέχνης «επέδραμαν» κατά του σχήματος του καθολικού ανθρώπου. Ποιος θα μπορούσε στη διάρκεια της ζωής του να αποκτήσει μια στοιχειώδη επάρκεια των βασικών στοιχείων όλων των περιοχών του επιστητού; Ποιος θα μπορούσε να κατακτήσει το βασικό πυρήνα της πολυμάθειας, για να μπορεί να ανταποκρίνεται στα πολλαπλά ερωτήματα που τίθενται στον πολίτη; Η γνώση εγκιβωτίστηκε σε στεγανά· αργότερα θα προκύψουν η διεπιστημονικότητα και η διαθεματικότητα για να βρουν δρόμους ουσιαστικής επικοινωνίας οι επιστήμονες των διαφόρων γνωστικών περιοχών. Η επιστήμη ήταν απόλυτη: διαφοροποίηση των επιμέρους όψεων της γνώσης, διαρκής εξειδίκευση, επαγγελματοποίηση με παράλληλο επιμερισμό για όσους θα αναλάμβαναν περαιτέρω την ευθύνη της λειτουργίας των οργανωμένων θεσμών της εκπαίδευσης και της έρευνας. Η κοινωνία οργανωνόταν με πρότυπα στεγανοποίησης των διάφορων οικονομικών και κοινωνικών χώρων. Η έννοια των επαγγελματικών προσόντων και των επαγγελματικών δικαιωμάτων έγινε ουσιαστικά η χάρτα διαμόρφωσης των σύγχρονων κοινωνιών.

Η βιομηχανική επανάσταση ήταν απόλυτη: καταμερισμός εργασίας παντού. Ο άνθρωπος γίνεται μέρος μιας αλυσίδας λειτουργιών, που όχι μόνο δεν την καθορίζει πλέον, αλλά και δεν έχει ούτε γενική γνώση ούτε κριτική άποψη επ’ αυτής. Ο άνθρωπος αποξενώνεται από την εργασία του, από το προϊόν του, από το δημιούργημά του, γίνεται μονοδιάστατος. Ο άνθρωπος γίνεται μέρος της μηχανής. Αντί να εξανθρωπιστεί η μηχανή, μηχανοποιείται ο άνθρωπος. Η πρόοδος έχει «τίτλο»: η κοινωνία της αφθονίας έχει ως βάση τη μαζική παραγωγή και την καταναλωτική κουλτούρα. Ο άνθρωπος αλλοτριώνεται με το δέλεαρ της διαρκούς οικονομικής μεγέθυνσης, η οποία καταλαμβάνει το περιεχόμενο και της έννοιας της συνεχούς προόδου. Η ιστορία όμως διαψεύδει τον μύθο αυτής της ταύτισης οικονομικής συσσώρευσης και προόδου και θέτει προς συζήτηση το θέμα: τι είναι πρόοδος και τι ευημερία;

Ωστόσο, η αρτιωμένη πνευματική καλλιέργεια είναι συστατικό στοιχείο της ανθρώπινης ύπαρξης, είναι ψυχική ανάγκη. Τίθεται ένα απλό ερώτημα για τη ζωή του ανθρώπου και για την αναζήτηση του περιεχομένου της: εφόσον όλες οι υπαρξιακές και θεμελιώδεις απορίες και όλοι οι ουσιαστικοί στοχασμοί ως προς τον κόσμο, την πραγματικότητα, τον εαυτό μας είναι στοιχεία καθολικά και παγκόσμια σε όλους τους ανθρώπους, όπου γης και όπου χρόνου, πώς μπορεί να κατακτηθεί οποιοδήποτε νόημα ζωής με τεμαχισμό των σκέψεων και των συλλογισμών που, ούτως ή άλλως, δεν μπορούν να επιμεριστούν; Πώς μπορεί να εξαχθεί η όλη εικόνα της γνώσης και της σχέσης μας με τη γνώση, όταν με το άθροισμα των μερών δεν προκύπτει το σύνολο. Το προκύπτον ζήτημα δεν είναι μεθοδολογικό. Είναι βαθιά πολιτικό και πολιτισμικό. Συναρτάται με το τι άνθρωπο και τι κοινωνία θέλουμε να δημιουργήσουμε, συναρτάται με το πώς θέλουμε να ορίσουμε την αυτογνωσία και την ετερογνωσία.

Η στροφή που προτείνει η UNESCO για επαναπροσδιορισμό και ενίσχυση της γενικής παιδείαςστηρίζεται ακριβώς σε αυτή την ιδέα: στην καλλιέργεια του ολοκληρωμένου πνευματικά ανθρώπου. Τα πιο ονομαστά πανεπιστήμια του κόσμου επιζητούν στους υποψηφίους τους πρωτίστως την  πολλαπλά καλλιεργημένη προσωπικότητα, επιζητούν την ευρύνοια και την ευρυμάθεια.   Φυσικά και δεν μπορούμε να γευθούμε όλες τις γνώσεις του επιστητού ούτε είναι αυτό το αιτούμενο. Στόχος είναι η διαρκής μορφωτική προσπάθεια του ανθρώπου για την κατάκτηση των βασικών στοιχείων όλων των περιοχών της, ούτως ή άλλως, ενιαίας γνώσης, για να μπορεί ο άνθρωπος να έχει άποψη για τη ζωή, για τον κόσμο και τον εαυτό του. Αλλά ακόμα και αν η κατάκτηση αυτού του πορτρέτου του Homo Universalis, του πολυΐστορος και ευρυμαθούς πολίτη, δεν είναι πλήρης, δεν είναι το ταξίδι προς αυτό το σκοπό μια πλήρωση της ανθρώπινης αγωνίας και αναζήτησης; Γιατί οι κομματιασμένες γνώσεις όχι μόνο δεν οδηγούν στην κριτική σκέψη και στο υπαρξιακό σκέπτεσθαι, αλλά και μάς απομακρύνουν από την προσπάθεια κατάκτησης του ορθού λόγου. Γιατί το θεμελιακό ζήτημα δεν είναι η γνώση των πραγμάτων αλλά η γνώση του νοήματος αυτών. Και η γνώση αυτή μόνο καθολική μπορεί να είναι.

Στη συνέχεια παρατίθεται ένας σχετικός πίνακας από τη Wikipedia, που, αν και δεν μπορεί να είναι απόλυτης αξίας, έχει τη σπουδαιότητά του και τη σημασία του.

The following is a list of people who have been described as a polymath by reliable sources.

The list below is organized by date of birth year.

Exit mobile version