Νεοελληνική Γλώσσα & Λογοτεχνία Β´ Λυκείου:Η εποχή των φανταστικών φίλων(Κριτήριο αξιολόγησης)

Νεοελληνική Γλώσσα & Λογοτεχνία Β´ Λυκείου:Η εποχή των φανταστικών φίλων(Κριτήριο αξιολόγησης)

Κείμενο 1

Η εποχή των φανταστικών φίλων.

Το κείμενο αποτελεί άρθρο του Αντώνη Καρπετόπουλου στο BHMAgazino της  εφημερίδας  ΤΟ ΒΗΜΑ και δημοσιεύτηκε στις  13-10-2019 (διασκευή).

 

            «Μικρός είχα έναν φανταστικό φίλο και μιλούσα μαζί του. Τώρα έχω κάτι χιλιάδες φανταστικούς φίλους στο Facebook». Αυτό λέει ο πενηντάρης κύριος που πρωταγωνιστεί στα σκίτσα γνωστού γελοιογράφου και θεωρώ ότι η φράση περιέχει μία μεγάλη αλήθεια.

            Υπάρχουν αυτοί που χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, για να επικοινωνούν με τους φίλους και τους γνωστούς τους και να μοιράζονται μαζί τους ό,τι θέλουν και ό,τι τους απασχολεί. Φιλτράρουν τα αιτήματα φιλίας, κάνουν δεκτά μόνο αυτά που προέρχονται από ανθρώπους, τους οποίους γνωρίζουν, και επί της ουσίας χρησιμοποιούν τα μέσα ως μία επιπλέον ευκαιρία, για να περνούν στιγμές της καθημερινότητάς τους με όσους αγαπούν. Είναι οι πλέον λογικοί άνθρωποι και τους ζηλεύω  για την ικανότητά τους να οριοθετούν τον κύκλο τους.

Αλλά οι πιο πολλοί δεν είμαστε έτσι – και όχι γιατί είμαστε ματαιόδοξοι. Στον ωκεανό του διαδικτύου βουτάμε, για να κολυμπήσουμε στα βαθιά. Θέλουμε να γνωρίσουμε ανθρώπους, με τους οποίους μας συνδέουν πράγματα, ψάχνουμε ευκαιρίες για ανταλλαγή απόψεων, ενίοτε μπορεί και να φλερτάρουμε. Έχουμε στα προφίλ μας πολύ περισσότερους, που μας ακολουθούν και τους ακολουθούμε, από όσους έχουμε στη ζωή μας. Δεν θα ήταν πρόβλημα, αν δεν μας έσπρωχνε σε κάποιες περιπτώσεις να χάσουμε την επαφή με την ίδια μας την πραγματικότητα. Να γεμίσουμε φανταστικούς φίλους ή να πάρουμε τον ρόλο του φανταστικού φίλου και εμείς.

Έχει σχέση ο διαδικτυακός φίλος με έναν αληθινό φίλο; Μπορεί και ναι. Το διαδίκτυο βοηθά στην επικοινωνία: από εκεί και πέρα τα όρια τα βάζεις εσύ. Μπορεί να θέλεις να μοιραστείς τα προσωπικά σου με έναν άγνωστο, γιατί θεωρείς ότι η συμβουλή του θα είναι πιο σωστή από αυτή που θα σου δώσει κάποιος ο οποίος, επειδή σε γνωρίζει καλύτερα και σε βλέπει καθημερινά, δεν θέλει να σε κακοκαρδίσει. Μπορεί επίσης στο διαδίκτυο να βρεις ανθρώπους, με τους οποίους μοιράζεσαι τις ίδιες ευαισθησίες – ακόμη και αυτές που οι αληθινοί σου φίλοι δεν καταλαβαίνουν. Μπορείς επίσης στις σελίδες των μέσων να βρεις ακροατήριο, για να εκφράσεις τις απόψεις σου για πράγματα σοβαρά ή ασήμαντα, που έχεις σπουδάσει ή με τα οποία ασχολείσαι, και τους ανθρώπους του περιβάλλοντός σου μπορεί να μην τους ενδιαφέρουν.

Δεν είμαι κατά των διαδικτυακών φίλων – ίσα-ίσα που έχω πολλούς – κατανοώ όμως και τον κίνδυνο που επισημαίνει ο πενηντάρης κύριος στα σκίτσα του γελοιογράφου. Πλέον οι περισσότεροι έχουμε διαδικτυακούς φίλους. Ευτυχώς και λίγους αληθινούς εχθρούς, ώστε να μένουμε προσγειωμένοι στην πραγματικότητα χωρίς αυταπάτες …

 

Κείμενο 2

Το στερνό παραμύθι

Το παρακάτω απόσπασμα προέρχεται από το μυθιστόρημα του Ισίδωρου Ζούργου, «Αποσπάσματα από το βιβλίο του ωκεανού» (2000) που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Πατάκη».

 

            Μια φορά κι έναν καιρό υπήρχε ένα μικρό νησί. Για την ακρίβεια ήταν μια κρεατοελιά στην πλάτη της Θάλασσας. Σπίτια άσπρα και κατώφλια με ραγισματιές παραχωμένες απ’ το αλάτι  που ’σερνε ο άνεμος. Οι πόρτες τους χαμηλές, γιατί το ξύλο ήταν λιγοστό όπως και το χώμα· μάλιστα,  όπως χωράτευε[1] ο Φώτης, στις κηδείες γραντζουνούσαν τα νύχια τους, προσπαθώντας να μαζέψουν μια χούφτα για τον τελευταίο αποχαιρετισμό.

            Μιλούσε συχνά ο Φώτης για τον θάνατο τελευταία. Στο κομπολόι του μετρούσε εννιά δεκαετίες.

            «Είσαι σίγουρος για τα χρόνια;» τον ρωτούσε τάχα σοβαρά ο Σελίμ, κάτω στον καφενέ στο πόρτο[2].

            «Ωχ, αδερφέ, ένα πάνω ένα κάτω, μηδά[3] θα μας ζητήσουν λογαριασμό».

            Ο Σελίμ γελούσε και ίσιαζε το κάτασπρο μουστάκι. Ήταν κάποια χρόνια νεότερος. Κάθε πρωί  έπαιρνε τον ναργιλέ και χάζευε τον Φώτη σαν να ’τανε τοπίο.  Είχαν μεγαλώσει μαζί. Το πατρικό του Φώτη ήταν στο τέλος του χριστιανικού μαχαλά[4], κολλητά στα πρώτα τουρκόσπιτα. Ύστερα, όταν ο Φώτης έγινε παλικάρι, μπάρκαρε για τα σφουγγαράδικα κι από κει στα μεγάλα βαπόρια και γραμμή για το τέλος του κόσμου. Γέρος πια ήρθε στο νησί. Το βλέμμα του είχε αγκαλιάσει όλη τη γη, τα μπράτσα του είχαν σφίξει γυναίκες απ’ όλες τις ράτσες. Αγόρασε ένα χαμόσπιτο, λίγες  ρίζες ελιές κι ένα γαϊδουράκι για να ’χει κάποιον να μαλώνει. Αυτή ήταν η προίκα του μετά από μισό αιώνα στους ωκεανούς.

            Ο Σελίμ είχε μείνει στο νησί· μια ψαράδική σκούνα  η ζωή του, έμαθε όλους τους γύρω κάβους[5] και τις σπηλιές, τα χέρια του σκλήρυναν απ’ τα λέπια και τα όρθια αγκάθια. Έκανε εννιά παιδιά και ρίζωσε για πάντα στο μαχαλά του, ο κόσμος του τελείωνε στον ορίζοντα που έβλεπε απ’ τις κορυφές του νησιού.

           

ΘΕΜΑΤΑ

 

ΘΕΜΑ 1 (μονάδες 35)

 

1^ουποερώτημα (μονάδες 10)

Σε ποιες κατηγορίες χωρίζει ο αρθρογράφος τους χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και ποια χαρακτηριστικά αποδίδει στην καθεμία; Να συνοψίσεις σε 60-70 λέξεις τα σχετικά στοιχεία από το Κείμενο 1.

Μονάδες 10

 

2^ουποερώτημα (μονάδες 10)

Να σχολιάσεις τον τίτλο του Κειμένου 1 ως προς τη γλωσσική μορφή και το περιεχόμενό του (μονάδες 6). Ποια είναι η σχέση και η αλληλεπίδρασή του με το κείμενο; (μονάδες 4)

Μονάδες 10

 

3^ουποερώτημα (μονάδες 15)

Να επισημάνεις ποιο ρηματικό πρόσωπο κυριαρχεί σε καθεμία από τις παραγράφους 2-4 του Κειμένου 1 (μονάδες 6) και να σχολιάσεις την λειτουργία του καθενός στον λόγο (μονάδες 9).

Μονάδες 15

 

ΘΕΜΑ 2 (μονάδες 30)

Με αφορμή το παραπάνω άρθρο, αποφασίζετε να γράψετε ένα κείμενο(350 – 400 λέξεις) το οποίο θα δημοσιευτεί στην ηλεκτρονική εφημερίδα του σχολείου σας, με θέμα την εξέλιξη των φιλικών σχέσεων στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή. Στο κείμενο αυτό:

α) Να αναλύσετε τις αρνητικές συνέπειες που προκύπτουν όταν οι άνθρωποι, και ιδιαίτερα οι νέοι, χάνουν την επαφή με την πραγματικότητα και εγκλωβίζονται στο κυνήγι «φανταστικών φίλων» και διαδικτυακής αποδοχής στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

β) Να παρουσιάσετε τις προϋποθέσεις κάτω από τις οποίες το διαδίκτυο μπορεί να αποτελέσει ένα υγιές μέσο επικοινωνίας, το οποίο θα συμβάλλει στη δημιουργία ουσιαστικών σχέσεων και όχι στην αποξένωση.

Μονάδες 30

ΘΕΜΑ 3 (μονάδες 20)

Μονάδες 20

 

ΘΕΜΑ 4 (μονάδες 15)

Πώς θα μπορούσες να χαρακτηρίσεις την ανθρώπινη σχέση που έχει αναπτυχθεί ανάμεσα στους δύο(2) ήρωες του Κειμένου 2 και γιατί; Ποιος είναι, κατά τη γνώμη σου, ο ρόλος του κεινωνικού περιβάλλοντος; Να αναπτύξεις την απάντησή σου σε 100-150 λέξεις.

Μονάδες 15

 

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

(Επισημαίνεται ότι οι απαντήσεις που προτείνονται για τα θέματα είναι ενδεικτικές. Κάθε άλλη απάντηση, κατάλληλα τεκμηριωμένη, θεωρείται αποδεκτή)

 

ΘΕΜΑ 1

1^ο υποερώτημα

Οι κατηγορίες, στις οποίες χωρίζει ο αρθρογράφος τους χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και τα χαρακτηριστικά της καθεμίας περιλαμβάνονται στη 2η και την 3η παράγραφο του κειμένου. Συγκεκριμένα:

• Στην πρώτη κατηγορία ανήκουν όσοι χρησιμοποιούν τα μέσα αποκλειστικά για λόγους επικοινωνίας και κοινωνικής επαφής. Βασικό χαρακτηριστικό τους είναι ότι επικοινωνούν διαδικτυακά μόνο με όσους ήδη γνωρίζουν, περιορίζοντας συνειδητά τον κύκλο τους.
• Στη δεύτερη και πολυπληθέστερη κατηγορία ανήκουν, αντίθετα, όσοι χρησιμοποιούν τα μέσα, για να πολλαπλασιάσουν τις κοινωνικές τους επαφές, συνδυάζοντας την επικοινωνία και με άλλες δραστηριότητες (ανταλλαγή απόψεων, φλερτ). Σε αυτές τις περιπτώσεις οι διαδικτυακοί φίλοι είναι περισσότεροι από τους πραγματικούς, ενώ και ο ίδιος ο χρήστης μετατρέπεται σε φανταστικό φίλο κάποιου άλλου.

 

2^ο υποερώτημα

Ο τίτλος του Κειμένου 1 ως προς τη γλωσσική μορφή:

• είναι δηλωτικός ·
• αποτελείται από δύο ονοματικές φράσεις χωρίς ρήμα ·
• συνδυάζει την κεντρική έννοια του κειμένου σε ονομαστική (η εποχή) με το στοιχείο που την προσδιορίζει σε γενική (των φανταστικών φίλων).

Από τα στοιχεία αυτά διαμορφώνεται και το συμπεριληπτικό περιεχόμενό του: εκφράζει γενικά ποια είναι η εποχή, χωρίς περαιτέρω διευκρινίσεις ή ειδικότερους χρονικούς προσδιορισμούς.

 

Ο γενικευτικός χαρακτήρας του λειτουργεί ως εισαγωγή στο περιεχόμενο του κειμένου και παράλληλα επεξηγείται από το κείμενο. Ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται αρχικά ότι ως «εποχή των φανταστικών φίλων» προσδιορίζεται ο σημερινός κόσμος των διαδικτυακών κοινωνικών επαφών, ενώ η ίδια η έννοια «φανταστικός φίλος» επεξηγείται και σχολιάζεται διεξοδικά, όσο προχωρά η ανάγνωση του κειμένου. Υπό την έννοια αυτή ο τίτλος αλληλεπιδρά με το κείμενο, εφόσον προαναγγέλλει τα βασικά στοιχεία που πραγματεύεται το κείμενο.

 

3^ουποερώτημα

Τα ρηματικά πρόσωπα που κυριαρχούν:

• στη 2η παράγραφο το γ΄ πληθυντικό (χρησιμοποιούν, μοιράζονται, φιλτράρουν, γνωρίζουν, να περνούν, αγαπούνκ.λπ.) ·
• στην 3η παράγραφο το α΄ πληθυντικό (δεν είμαστε, βουτάμε, θέλουμε να γνωρίσουμε, ψάχνουμε, έχουμε να χάσουμε, να γεμίσουμε κ.λπ.) ·
• στην 4η παράγραφο το β΄ ενικό (τα βάζεις, να θέλεις να μοιραστείς, θεωρείς, να βρεις, μοιράζεσαι, έχεις σπουδάσει, ασχολείσαι κ.λπ.).

Η λειτουργία τους:

• Στη 2η παράγραφο ο αρθρογράφος χρησιμοποιεί το γ’ πληθυντικό για να προσδιορίσει με αντικειμενικότητα και αποστασιοποίηση το γενικό χαρακτηριστικό και τα ειδικά γνωρίσματα μίας ομάδας ανθρώπων, στην οποία δεν εντάσσεται ο ίδιος. Περιγράφει πώς τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να χρησιμοποιηθούν με σύνεση και, όσα αναφέρει, προβάλλονται ως γενικές αλήθειες και παρατηρήσεις.
• Στην 3η παράγραφο με το α΄ πληθυντικό δηλώνεται ότι ο αρθρογράφος εντάσσει και τον εαυτό του στην ομάδα των ανθρώπων, της οποίας τα χαρακτηριστικά καταγράφει. Το ύφος γίνεται πιο προσωπικό, οι παρατηρήσεις σχετικά με την αλόγιστη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης λαμβάνουν υποκειμενικό χαρακτήρα, αλλά δεν γίνονται ποτέ επιθετικές, εφόσον ο αρθρογράφος περιλαμβάνει και τον εαυτό του σε όσα αναφέρει.
• Στην 4η παράγραφο το β΄ ενικό πρόσωπο, που εκφράζει οικειότητα, αξιοποιείται από τον αρθρογράφο, για να προτείνει στον αναγνώστη ποια είναι η ενδεδειγμένη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και να του παρουσιάσει τις ποικίλες δυνατότητές τους, να του υποδείξει παραδείγματα χρήσης τους κ.λπ. . Πρόκειται, στην ουσία, για άμεση και έμμεση προτροπή που ενισχύεται από το ανεπίσημο / φιλικό ύφος, το οποίο διαμορφώνει το β΄ ενικό πρόσωπο.

 

 

Ενδεικτικοί Άξονες για την ανάπτυξη του θέματος

Εγκλωβισμένοι στο διαδίκτυο ή συνδεδεμένοι με την πραγματικότητα;

Πρόλογος

Στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή, οι φιλίες συχνά αξιολογούνται μέσα από τα “likes” και τους διαδικτυακούς ακολούθους. Απέναντι στο διαρκές κυνήγι των «φανταστικών φίλων», είναι σκόπιμο να αναζητήσουμε τις κατάλληλες προϋποθέσεις ώστε να μετατρέψουμε το διαδίκτυο σε εργαλείο ουσιαστικής επικοινωνίας και οικοδόμησης αυθεντικών ανθρώπινων σχέσεων, αποτρέποντας την αποξένωση.

Για το 1ο ερώτημα:

• Αλλοτρίωση και αποξένωση: Το άτομο απομακρύνεται από το φυσικό του περιβάλλον (οικογένεια, συμμαθητές) και κλείνεται στον εαυτό του.
• Εικονική πραγματικότητα: Σύγχυση μεταξύ του πραγματικού και του εικονικού κόσμου (απώλεια της επαφής με την ίδια την πραγματικότητα).
• Ματαιοδοξία και ναρκισσισμός: Η αξία του ατόμου μετριέται με βάση τα “likes” και τον αριθμό των ακολούθων, δημιουργώντας ανασφάλειες και άγχος.
• Επιφανειακές σχέσεις: Οι διαδικτυακές επαφές συχνά στερούνται βάθους, ενσυναίσθησης και ειλικρίνειας (είναι «φανταστικές» σχέσεις χωρίς φυσική παρουσία και αλληλεγγύη στα δύσκολα).

Για το 2ο ερώτημα:

• Οριοθέτηση (το βασικό μήνυμα του κειμένου): Χρήση των social media για τη διατήρηση επαφής με πραγματικούς φίλους και γνωστούς, φιλτράροντας τα αιτήματα.
• Κοινά ενδιαφέροντα: Αξιοποίηση του διαδικτύου για εύρεση ατόμων με τις ίδιες ευαισθησίες, χόμπι ή επιστημονικά ενδιαφέροντα, όταν αυτά δεν υπάρχουν στο άμεσο φυσικό περιβάλλον.
• Κριτική σκέψη και αυτογνωσία: Να γνωρίζουμε γιατί χρησιμοποιούμε τα μέσα (π.χ. για ανταλλαγή απόψεων ή έκφραση) και να μην τα χρησιμοποιούμε ως υποκατάστατο της πραγματικής μας ζωής.
• Ειλικρίνεια και ασφάλεια: Διατήρηση της αυθεντικότητάς μας στο διαδίκτυο, χωρίς τη δημιουργία ψεύτικων προφίλ που αποσκοπούν στον εντυπωσιασμό.

 

 

ΘΕΜΑ 3

 

1. Περιγραφή

(π.χ. «Σπίτια άσπρα και κατώφλια με ραγισματιές… γιατί το ξύλο ήταν λιγοστό όπως και το χώμα.»)

Ο συγγραφέας τη χρησιμοποιεί για να στήσει το σκηνικό της δράσης. Δίνει παραστατικότητα, διεγείρει τη φαντασία του αναγνώστη και τονίζει την τραχύτητα, τη φτώχεια και την ξηρότητα του μικρού νησιού, προετοιμάζοντας το έδαφος για παρουσιάσει ο αφηγητής τους ήρωες.

2. Διάλογος

 ( «Είσαι σίγουρος για τα χρόνια;» / «Ωχ, αδερφέ, ένα πάνω ένα κάτω…» )

Προσδίδει στο κείμενο θεατρικότητα, ζωντάνια και αμεσότητα. Σπάει τη μονοτονία της αφήγησης και αποκαλύπτει με φυσικό τρόπο την οικειότητα, το χιούμορ και τη βαθιά φιλία που συνδέει τους δύο άντρες, καθώς και τη φιλοσοφημένη στάση τους απέναντι στον χρόνο και τον θάνατο.

 

 

 

ΘΕΜΑ 4

Ανάμεσα στους δύο ήρωες του κειμένου έχει αναπτυχθεί σχέση βαθιάς φιλίας που στηρίζεται στον σεβασμό και την αμοιβαία εκτίμηση. Τα στοιχεία του κειμένου, με βάση τα οποία γίνεται αντιληπτή η σχέση αυτή:

• ο μικρός διάλογος με την ερώτηση του ενός και την απάντηση του άλλου («Είσαι σίγουρος … λογαριασμό») υποδεικνύει ότι υπάρχει οικειότητα μεταξύ τους που προκύπτει και από την επανάληψη και διανθίζεται και με χιούμορ ·
• η αναφορά στη συχνή τους συναναστροφή («κάθε πρωί έπαιρνε τον ναργιλέ … τοπίο») και στα συναισθήματα θαυμασμού και αγάπης που υποδεικνύει ο κειμενικός δείκτης της παρομοίωσης ότι τρέφει ο ένας απέναντι στον άλλον («χάζευε τον Φώτη σαν να ’τανε τοπίο») ·
• οι πληροφορίες που αντλούνται από τη μικρή αναδρομική αφήγηση («Είχαν … τουρκόσπιτα»).

            Περαιτέρω, το κοινωνικό περιβάλλον διαδραματίζει ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση της φιλικής αυτής σχέσης. Πρόκειται για ένα μικρό νησί («μια κρεατοελιά στην πλάτη της θάλασσας» μεταφορά και προσωποποίηση), με λιγοστούς πόρους («χαμηλές πόρτες», «το ξύλο λιγοστό όπως και το χώμα», «ένα χαμόσπιτο», «στις κηδείες … για τον τελευταίο αποχαιρετισμό»: χιούμορ και σαρκασμός) και ανθρώπους με έντονη την ανάγκη της κοινωνικής συναναστροφής: μέχρι και ο μοναχικός Φώτης αγοράζει ένα υποζύγιο «για να ’χει κάποιον να μαλώνει» (ειρωνεία και σαρκασμός).

Στο πλαίσιο αυτό τα παιδιά στρέφονται επαγγελματικά προς τη μόνη διέξοδο που υπάρχει – τη θάλασσα. Η θάλασσα είναι το στοιχείο που ενώνει και τους δύο φίλους, παρά τη μεγάλη διαφορά του ότι ο Φώτης έγινε ναυτικός στα μεγάλα καράβια και έκανε μακρινά ταξίδια («γραμμή για το τέλος του κόσμου», «το βλέμμα του είχε αγκαλιάσει όλη τη γη»: μεταφορές), ενώ ο Σελίμ έμεινε ψαράς στα νερά του νησιού του («έμαθε όλους τους γύρω κάβους και τις σπηλιές»: υπερβολή, «ρίζωσε για πάντα στο μαχαλά του» μεταφορά).

 

Τα παραπάνω μπορούν και πρέπει να συμπληρωθούν από τους μαθητές / τις μαθήτριες με στοιχεία από τον δικό τους παραστατικό κύκλο και τα βιώματά τους.

 

«Το/τα θέμα/τα προέρχεται και αντλήθηκε/αν από την πλατφόρμα της Τράπεζας Θεμάτων Διαβαθμισμένης Δυσκολίας που αναπτύχθηκε (MIS5070818-Tράπεζα θεμάτων Διαβαθμισμένης Δυσκολίας για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, Γενικό Λύκειο-ΕΠΑΛ) και είναι διαδικτυακά στο δικτυακό τόπο του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής (Ι.Ε.Π.) στη διεύθυνση (http://iep.edu.gr/el/trapeza-thematon-arxiki-selida)».

Ακολουθείστε μας και στο Tik Tok

[1]αστειευόταν

[2]λιμάνι

[3]μήπως

[4]συνοικίας

[5]θαλάσσιους βράχους