Τα ουσιαστικά της πρώτης κλίσης των αρχαίων ελληνικών διακρίνονται σε ασυναίρετα και σε συνηρημένα.
Ασυναίρετα ουσιαστικά πρώτης κλίσης: Κανόνες –Εξαιρέσεις- Παραδείγματα & Ασκήσεις
- Η πρώτη κλίση έχει ουσιαστικά αρσενικά και θηλυκά.ουδέτερα δεν έχει.
- Στην ονομαστική του ενικού τα αρσενικά λήγουν είτε σε –ας είτε σε –ης και τα θηλυκά λήγουν είτε σε –α είτε σε –η.
- Όλατα ασυναίρετα ουσιαστικά της πρώτης κλίσης, αρσενικά και θηλυκά, έχουν τις ίδιεςκαταλήξεις στον πληθυντικόαριθμό.
- Η κατάληξη –ας στα ασυναίρετα ουσιαστικά της πρώτης κλίσης έχει πάντα το άλφα μακρόχρονο σε οποιαδήποτεπτώση και του ενικού και του πληθυντικού.
- Όλατα ασυναίρετα ουσιαστικά της πρώτης κλίσης, αρσενικά και θηλυκά, στη γενική του πληθυντικού τονίζονται στη λήγουσα και παίρνουν περισπωμένη.
Εξαιρείται και τονίζεται στην παραλήγουσα: οἱ ἐτησίαι – τῶν ἐτησίων.
- Από τα αρσενικά που λήγουν σε –ης εξαιρούνται και σχηματίζουν την κλητική ενικού σε άλφα βραχύχρονο αντί σε ήτα:
- Τα εθνικά ὦ Πέρσα, ὦ Σκύθα
- Όσα λήγουν σε –της π.χ. ὁ στρατιώτης – ὦ στρατιῶτα
ὁ πολίτης – ὦ πολῖτα
Συγκεκριμένα το ουσιαστικό δεσπότης στην κλητική ενικού τονίζεται στην προπαραλήγουσα: ὦ δέσποτα.
- Τα σύνθετα (με β΄ συνθετικό ρήμα) σε –άρχης, -μέτρης, -πώλης, -τρίβης, -ώνης.
Παραδείγματα:ὁ γυμνασιάρχης-ὦ γυμνασιάρχα
ὁ γεωμέτρης – ὦ γεωμέτρα
ὁ βιβλιοπώλης – ὦ βιβλιοπῶλα
ὁ παιδοτρίβης – ὦ παιδοτρίβα
ὁ τελώνης – ὦ τελῶνα
Κανόνες Προσωδίας του α,του ι και του υ στα ασυναίρετα ουσιαστικά της πρώτης κλίσης
(αρσενικά)
- Στα αρσενικά ουσιαστικά της πρώτης κλίσης που λήγουν στην ονομαστική ενικού σε –ίας το γιώτα είναι βραχύχρονο. Έτσι έχουμε για παράδειγμα:
ὁ κοχλίας-οἱ κοχλίαι
ὁ λοχίας-οἱ λοχίαι
ὁ νεανίας-οἱ νεανίαι
ὁ τραυματίας-οἱ τραυματίαι
Ο συγκεκριμένος κανόνας ισχύεικαι για τα κύρια ονόματα όπως: Γοργίας, Ἱππίας, Καλλίας, Φιντίας.
- Στο αρσενικό ουσιαστικό μανδύας το ύψιλον είναι βραχύχρονο.
Έτσι έχουμε ὁ μανδύας-οἱ μανδύαι.
- Στα αρσενικά ουσιαστικά της πρώτης κλίσης που λήγουν στην ονομαστική ενικού σε –ίδης το γιώτα είναι βραχύχρονο. Έτσι έχουμε για παράδειγμα:
ὁ εὐπατρίδης-οἱ εὐπατρίδαι.
Ο συγκεκριμένος κανόνας ισχύεικαι για τα κύρια ονόματα όπως: Εὐριπίδης, Πελοπίδης.
- Στα αρσενικά ουσιαστικά της πρώτης κλίσης που λήγουν στην ονομαστική ενικού σε –ατης το άλφα είναι βραχύχρονο. Έτσι έχουμε για παράδειγμα:
ὁ ἁμαξηλάτης-οἱ ἁμαξηλάται
ὁ ἐλάτης(=οδηγός αλόγων)-οἱ ἐλάται
ὁ ἐργάτης-οἱ ἐργάται
ὁ πελάτης-οἱ πελάται
ὁ πλάστης-οἱ πλάσται
Εξαιρούνται τα αρσενικά ουσιαστικά της πρώτης κλίσης σε –ατης που δηλώνουν καταγωγή και στα οποία το άλφα είναι μακρόχρονο. Έτσι έχουμε για παράδειγμα:
(ὁ Ἐλεάτης-οἱ Ἐλεᾶται)
ὁ Κροτωνιάτης-οἱ Κροτωνιᾶται
ὁ Σπαρτιάτης-οἱ Σπαρτιᾶται
ὁ Τεγεάτης-οἱ Τεγεᾶται
- Στα πρωτόκλιτα αρσενικά ουσιαστικά σε –υτης το ύψιλον είναι βραχύχρονο. Έτσι έχουμε για παράδειγμα:
ὁ δύτης-οἱ δύται
ὁ θύτης-οἱ θύται
ὁ λύτης-οἱ λύται
Εξαιρείται του συγκεκριμένου κανόνα το ουσιαστικό ὁ πρεσβύτης. Το ύψιλον της κατάληξης –ύτης είναι μακρόχρονο. Έτσι έχουμε για παράδειγμα:
ὁ πρεσβύτης-οἱ πρεσβῦται
Στα πρωτόκλιτα αρσενικά ουσιαστικά σε –ιτης το γιώτα είναι μακρόχρονο. Έτσι έχουμε για παράδειγμα:
ὁ μεσίτης-οἱ μεσῖται
ὁ ὁπλίτης-οἱ ὁπλῖται
ὁ πολίτης-οἱ πολῖται
ὁ τεχνίτης-οἱ τεχνῖται
Ο συγκεκριμένος κανόνας ισχύει και για τα κύρια ονόματα: Ἀβδηρίτης, Σταγιρίτης. Έτσι έχουμε για παράδειγμα:
ὁ Ἀβδηρίτης-(ὦ) Ἀβδηρῖτα
ὁ Σταγιρίτης-(ὦ) Σταγιρῖτα
Άσκηση: Να κλιθούν στους δύο αριθμούς(=ενικό και πληθυντικό και σε όλες τις πτώσεις τα εξής αρσενικά πρωτόκλιτα ουσιαστικά:
ὁ λοχίας, ὁ μανδύας, ὁ εὐπατρίδης, ὁ πολίτης, ὁ θύτης, ὁ πρεσβύτης, ὁ κομήτης, ὁ ἀθλητής, ὁ ἐργάτης, ὁ Σπαρτιάτης.
- Στα πρωτόκλιτα θηλυκά ουσιαστικά που λήγουν σε άλφα, αν πριν από τη συγκεκριμένη κατάληξη υπάρχει φωνήεν ή το σύμφωνο ρο, τότε το άλφα αυτό είναι κατά κανόνα μακρόχρονο και φυλάγεται σε όλες τις πτώσεις του ενικού αριθμού. Έτσι έχουμε για παράδειγμα:
ἡ χώρα(: παροξύτονο)-τῆς χώρας-τῇ χώρᾳ
ἡ σημαία(:παροξύτονο)- τῆς σημαίας- τῇ σημαίᾳ
ἡ στρατιά (: οξύτονο) –τῆς στρατιᾶς –τῇ στρατιᾷ
ἡ χροιά (: οξύτονο)- τῆς χροιᾶς- τῇ χροιᾷ
Εξαιρούνται από τον συγκεκριμένο κανόνα:
-Τα προπαροξύτονα ,για παράδειγμα: ἡ ἀλήθεια, ἡ εὔνοια, ἡ πρόνοια, ἡ
Ἀλεξάνδρεια, ἡ Πλάταια κ.ά.
-Στα εξής δισύλλαβα που λήγουν σε –ρα: μοῖρα, πεῖρα, πρῷρα, σπεῖρα,σφαῖρα,σφῦρα.
-Στα δισύλλαβα: γαῖα, γραῖα, μαῖα, μυῖα.
- Στα πρωτόκλιτα θηλυκά ουσιαστικά που λήγουν σε άλφα, αν πριν από τη συγκεκριμένη κατάληξη υπάρχει σύμφωνο ( εκτός από ρο), τότε το άλφα αυτό είναι κανονικά βραχύχρονο. Στη γενική και δοτική πτώση του ενικού αριθμού το καταληκτικό άλφα της ονομαστικής πτώσης του ενικού αριθμού τρέπεται σε ήτα. ΄Ετσι έχουμε για παράδειγμα:
ἡ μέλισσα-τῆς μελίσσης-τῇ μελίσσῃ
ἡ μᾶζα-τῆς μάζης-τῇ μάζῃ
- Το άλφα της κατάληξης των πρωτόκλιτων θηλυκών ουσιαστικών στην αιτιατική και στην κλητική πτώση του ενικού αριθμού είναι μακρόχρονο ή βραχύχρονο, ανάλογα με το τι είναι στην ονομαστική πτώση.
Α Σ Κ Η Σ Ε Ι Σ
σας δίνονται:
Πρωτόκλιτα Θηλυκά σε -α
|
δωρεά |
σημαία |
βοήθεια |
|
μοῖρα |
γενεά |
ἀσέβεια |
|
πεῖρα |
ἃμιλλα |
μᾶζα |
Πρωτόκλιτα Θηλυκά σε –η
|
ψυχή |
κώμη |
αἰσχύνη |
σας ζητούνται:
-Το άλφα της κατάληξης στα πρωτόκλιτα θηλυκά ουσιαστικά
είναι άλλοτε βραχύχρονο και άλλοτε μακρόχρονο.
α. Να εντοπίσετε σε ποια πρωτόκλιτα θηλυκά ουσιαστικά το
άλφα της κατάληξης είναι βραχύχρονο και σε ποια
μακρόχρονο.
β. Να κλίνετε και τα πρωτόκλιτα θηλυκά ουσιαστικά που
λήγουν σε άλφα και αυτά που λήγουν σε ήτα σε όλες τις
πτώσεις και στους δύο αριθμούς.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
- ΒΟΛΟΝΑΚΗΣ ΕΛ., ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, εκδόσεις ΒΟΛΟΝΑΚΗ
- ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΜΙΧ., ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ , ΟΕΔΒ
- ΣΤΑΜΑΤΑΚΟΥ ΙΩΑΝΝΗ, ΛΕΞΙΚΟΝ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΗΣ, εκδόσεις «Ο ΦΟΙΝΙΞ», Αθήνα, 1972
- ΤΖΑΡΤΖΑΝΟΥ ΑΧΙΛΛΕΩΣ, ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΗΣ, εκδόσεις Αδελφών Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη, 2000-2001
| Αρχαία Ελληνικά | Γραμματική |
