Αρχαία Ελληνικά Γ´ Λυκείου-Διδακτική ενότητα 9 Η αλληγορία του σπηλαίου: η παιδεία(Κριτήριο αξιολόγησης)
Α. ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ
Πλάτων, Πολιτεία, 518b-519a
Δεῖ δή, εἶπον, ἡμᾶς τοιόνδε νομίσαι περὶ αὐτῶν, εἰ ταῦτ’ ἀληθῆ· τὴν παιδείαν οὐχ οἵαν τινὲς ἐπαγγελλόμενοί φασιν εἶναι τοιαύτην καὶ εἶναι. Φασὶ δέ που οὐκ ἐνούσης ἐν τῇ ψυχῇ ἐπιστήμης σφεῖς ἐντιθέναι, οἷον τυφλοῖς ὀφθαλμοῖς ὄψιν ἐντιθέντες.
Φασὶ γὰρ οὖν, ἔφη.
Ὁ δέ γε νῦν λόγος, ἦν δ’ ἐγώ, σημαίνει ταύτην τὴν ἐνοῦσαν ἑκάστου δύναμιν ἐν τῇ ψυχῇ καὶ τὸ ὄργανον ᾧ καταμανθάνει ἕκαστος, οἷον εἰ ὄμμα μὴ δυνατὸν ἦν ἄλλως ἢ σὺν ὅλῳ τῷ σώματι στρέφειν πρὸς τὸ φανὸν ἐκ τοῦ σκοτώδους, οὕτω σὺν ὅλῃ τῇ ψυχῇ ἐκ τοῦ γιγνομένου περιακτέον εἶναι, ἕως ἂν εἰς τὸ ὂν καὶ τοῦ ὄντος τὸ φανότατον δυνατὴ γένηται ἀνασχέσθαι θεωμένη· τοῦτο δ’ εἶναί φαμεν τἀγαθόν. Ἦ γάρ;
Ναί.
Τούτου τοίνυν, ἦν δ’ ἐγώ, αὐτοῦ τέχνη ἂν εἴη, τῆς περιαγωγῆς, τίνα τρόπον ὡς ῥᾷστά τε καὶ ἀνυσιμώτατα μεταστραφήσεται, οὐ τοῦ ἐμποιῆσαι αὐτῷ τὸ ὁρᾶν, ἀλλ’ ὡς ἔχοντι μὲν αὐτό, οὐκ ὀρθῶς δὲ τετραμμένῳ οὐδὲ βλέποντι οἷ ἔδει, τοῦτο διαμηχανήσασθαι.
Ἔοικεν γάρ, ἔφη.
Αἱ μὲν τοίνυν ἄλλαι ἀρεταὶ καλούμεναι ψυχῆς κινδυνεύουσιν ἐγγύς τι εἶναι τῶν τοῦ σώματος—τῷ ὄντι γὰρ οὐκ ἐνοῦσαι πρότερον ὕστερον ἐμποιεῖσθαι ἔθεσι καὶ ἀσκήσεσιν—ἡ
δὲ τοῦ φρονῆσαι παντὸς μᾶλλον θειοτέρου τινὸς τυγχάνει, ὡς ἔοικεν, οὖσα, ὃ τὴν μὲν δύναμιν οὐδέποτε ἀπόλλυσιν, ὑπὸ δὲ τῆς περιαγωγῆς χρήσιμόν τε καὶ ὠφέλιμον καὶ ἄχρηστον αὖ καὶ βλαβερὸν γίγνεται.
ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ
Α1. Να γράψετε τον αριθμό που αντιστοιχεί σε καθεμιά από τις παρακάτω περιόδους λόγου και δίπλα σε αυτόν τη λέξη «Σωστό», αν είναι σωστή, ή τη λέξη «Λάθος», αν είναι λανθασμένη, με βάση το αρχαίο κείμενο (μονάδες 3) και να τεκμηριώσετε κάθε απάντησή σας γράφοντας τις λέξεις/φράσεις του αρχαίου κειμένου που την επιβεβαιώνουν (μονάδες 3):
- Ο Σωκράτης ισχυρίζεται ότι η γνώση δεν υπάρχει μέσα στην ψυχή κάθε ανθρώπου, αλλά την προσφέρει ο ίδιος στον κάθε άνθρωπο.
- Αρκεί η μεταστροφή ενός μέρους της ψυχής, προκειμένου να μεταστραφεί αυτή από τον μεταβαλλόμενο κόσμο στον σταθερό κόσμο των Ιδεών.
- Η παιδεία διευκολύνει και κάνει αποτελεσματική τη μεταστροφή της ψυχής προς την Ιδέα του Αγαθού.
- Οι διανοητικές αρετές αποκτώνται με τον εθισμό και την άσκηση.
- Η φρόνηση έχει θεϊκότερη φύση από τις άλλες αρετές. Μονάδες 10
Β1. Το παραπάνω πλατωνικό απόσπασμα βασίζεται στη σύγκριση των εννοιών «παιδεία» και «εκπαίδευση»: Πώς αντιλαμβάνεται την παιδεία ο Σωκράτης και σε τι διαφοροποιείται από την έννοια της εκπαίδευσης;
Μονάδες 10
ΠΑΡΑΛΛΗΛΟ ΚΕΙΜΕΝΟ
Πλάτων, Φαίδων, 75e-76a
Ο Φαίδων διηγείται τη συζήτηση που έλαβε χώρα στη φυλακή λίγο πριν από τον θάνατο του Σωκράτη. Θέμα της η αθανασία της ψυχής. Ο Σωκράτης αναφέρεται στη θεωρία της ανάμνησης απευθυνόμενος στον πυθαγορικό Σιμμία.
Διότι αυτό ακριβώς είναι η γνώση· δηλαδή να αποκτά κάποιος γνώση, να την κρατά και να μην την χάνει· ή δεν λέμε, Σιμμία, λήθη αυτό ακριβώς, δηλαδή την απώλεια της γνώσης; Αν βέβαια, αφού χάσαμε με τη γέννησή μας, νομίζω, τη γνώση που είχαμε προτού γεννηθούμε και ύστερα στηριγμένοι στις αισθήσεις μας ξαναποκτούμε τις γνώσεις που είχαμε σε προγενέστερη χρονική περίοδο, δεν συμπεραίνουμε από αυτό ότι αυτό που ονομάζουμε μάθηση είναι η ξαναπόκτηση μιας γνώσης που την είχαμε; Αν αυτό το ονομάσουμε ανάμνηση, δεν θα ήταν σωστή η ονομασία; Διότι μας φάνηκε δυνατό αυτό τουλάχιστον, δηλαδή, όταν αντιληφθεί κάποιος κάτι ή με την όραση ή με την ακοή ή με μία άλλη αίσθηση, να βάλει στο νου του με αφορμή αυτό κάτι άλλο που είχε λησμονήσει και πλησιάζει σε αυτό, είτε ανόμοιο είτε όμοιο.
Μτφρ. Γ. Μαυρόπουλος
Β2.Αφού μελετήσετε το παραπάνω παράλληλο κείμενο, να εντοπίσετε δύο (2) ομοιότητες σε σχέση με τα όσα αναφέρονται στο αρχαίο διδαγμένο κείμενο. Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με στοιχεία και από τα δύο κείμενα.
Μονάδες 10
Β3. Να γράψετε τον αριθμό που αντιστοιχεί σε κάθε μία από τις παρακάτω περιόδους λόγου και δίπλα σε αυτόν τη λέξη «Σωστό», αν είναι σωστή, ή τη λέξη «Λάθος», αν είναι λανθασμένη:
- Η σωκρατική διαλεκτική είναι η εκ των προτέρων απόρριψη των θέσεων του συνομιλητή.
- O Πλάτων ασχολήθηκε με την τραγική ποίηση σε όλη τη διάρκεια του βίου του.
- Ο Πρωταγόρας χρησιμοποιεί τρεις τρόπους για να εκθέσει τις απόψεις του: τον μύθο, τη διαλεκτική και τον σχολιασμό των ποιητικών κειμένων.
- Το μείζον πρόβλημα που συζητείται στην Πολιτείαείναι η δικαιοσύνη.
- Τα μαθήματα της Ακαδημίας διαφοροποιούνταν από αυτά που ο Πλάτων ορίζει στην Πολιτεία.
Μονάδες 10
Β4. Να επιλέξετε από τη στήλη Β για καθεμία αρχαιοελληνική λέξη ή φράση της στήλης Α την ορθή σημασία της σύμφωνα με το αρχαίο διδαγμένο κείμενο:
|
Α |
Β |
|
1. ἐπαγγελλόμενοι |
α. υπόσχομαι β. ασκώ ένα επάγγελμα |
|
2. ἐντιθέναι |
α. τοποθετώ β. νομοθετώ |
|
3. φανὸν |
α. φανάρι β. φωτεινός |
|
4. μεταστραφήσεται |
α. μετανιώνω β. γυρίζω προς άλλη κατεύθυνση |
|
5. ἀπόλλυσιν |
α. χάνω β. φονεύω |
Μονάδες 10
Γ. ΑΔΙΔΑΚΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ
Λυσίας, Κατὰ Ἀλκιβιάδου λιποταξίου, 1-3
(έκδ. LIPSIAE, B.G. Teubner)
Ο Αλκιβιάδης, γιος του Αλκιβιάδη και της Ιππαρέτης, ενώ κατατάχθηκε από τους αρχηγούς του πεζικού στους οπλίτες, ο ίδιος αυθαίρετα μεταπήδησε στους ιππείς χωρίς να έχει υποβληθεί στη νόμιμη διαδικασία ενώπιον των αρχόντων. Ο Αρχεστρατίδης και δύο άλλοι Αθηναίοι κατήγγειλαν τον Αλκιβιάδη γι’ αυτή την παράνομη κατάταξή του στο ιππικό.
Ἡγοῦμαι μέν, ὦ ἄνδρες δικασταί, οὐδεμίαν ὑμᾶς ποθεῖν ἀκοῦσαι πρόφασιν παρὰ τῶν βουλομένων Ἀλκιβιάδου κατηγορεῖν· τοιοῦτον γὰρ πολίτην ἑαυτὸν ἐξ ἀρχῆς παρέσχεν, ὥστε καὶ εἰ μή τις ἰδίᾳ ἀδικούμενος ὑπ΄ αὐτοῦ τυγχάνει, οὐδὲν ἧττον προσήκει ἐκ τῶν ἄλλων ἐπιτηδευμάτων ἐχθρὸν αὐτὸν ἡγεῖσθαι. Οὐ γὰρ μικρὰ τὰ ἁμαρτήματα, οὐδὲ συγγνώμης ἄξια, οὐδ’ ἐλπίδα παρέχοντα ὡς ἔσται τοῦ λοιποῦ βελτίων, ἀλλ’ οὕτω πεπραγμένα καὶ εἰς τοσοῦτο κακίας ἀφιγμένα, ὥστ’ εἰπεῖν ἕκασθ’ ὧν οὗτος φιλοτιμεῖται τοὺς ἐχθροὺς αἰσχύνεσθαι. Ἐγὼ μέντοι, ὦ ἄνδρες δικασταί, καὶ πρότερον πρὸς τοὺς πατέρας ἡμῖν διαφορᾶς ὑπαρχούσης, καὶ πάλαι τοῦτον πονηρὸν ἡγούμενος, καὶ νῦν ὑπ’ αὐτοῦ πεπονθὼς κακῶς, πειράσομαι ὑπὲρ πάντων τῶν πεπραγμένων μεθ’ ὑμῶν αὐτὸν τιμωρήσασθαι. Περὶ μὲν [οὖν] τῶν ἄλλων Ἀρχεστρατίδης ἱκανῶς κατηγόρησε· καὶ γὰρ τοὺς νόμους ἐπέδειξε καὶ μάρτυρας πάντων παρέσχετο· ὅσα δ’ οὗτος παραλέλοιπεν, ἐγὼ καθ’ ἕκαστον ὑμᾶς διδάξω.
Λεξιλόγιο
- ἐπιτηδεύματα=ασχολίες
Γ1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τη μετάφραση του αποσπάσματος «Ἡγοῦμαι… ἐχθρὸν αὐτὸν ἡγεῖσθαι».
Μονάδες 20
Γ2. Για ποιους προσωπικούς λόγους ο κατήγορος επιθυμεί την καταδίκη του κατηγορουμένου;
Μονάδες 10
Γ3.α. Στο απόσπασμα «ἐγὼ μέντοι… παρέσχετο» να βρείτε τρεις τύπους σε αόριστο και να γράψετε το β’ ενικό πρόσωπο της προστακτικής του ενεστώτα στη φωνή που βρίσκεται ο κάθε τύπος.
Μονάδες 6
Γ3.β. Να εντοπίσετε δύο ουσιαστικά της γ´ κλίσης και δύο της α´ και να γράψετε τη δοτική πληθυντικού.
Μονάδες 4
Γ4.α. ποθεῖν, ὑπ΄ αὐτοῦ, συγγνώμης, πάντων, ὑμᾶς. Να χαρακτηρίσετε συντακτικά τους υπογραμμισμένους όρους του αδίδακτου κειμένου.
Μονάδες 5
Γ4.β. τῶν βουλομένων. Να αναγνωρίσετε τη μετοχή και να την αναλύσετε στην αντίστοιχη δευτερεύουσα πρόταση
Μονάδες 5
ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
Α1.
α.
1-Λ: Ὁ δέ γε νῦν λόγος, ἦν δ’ ἐγώ, σημαίνει ταύτην τὴν ἐνοῦσαν ἑκάστου δύναμιν ἐν τῇ ψυχῇ
2-Λ: σὺν ὅλῃ τῇ ψυχῇ ἐκ τοῦ γιγνομένου περιακτέον εἶναι, ἕως ἂν εἰς τὸ ὂν καὶ τοῦ ὄντος τὸ φανότατον δυνατὴ γένηται ἀνασχέσθαι θεωμένη·
3-Σ: Τούτου τοίνυν, ἦν δ’ ἐγώ, αὐτοῦ τέχνη ἂν εἴη, τῆς περιαγωγῆς, τίνα τρόπον ὡς ῥᾷστά τε καὶ ἀνυσιμώτατα μεταστραφήσεται
4-Λ: Αἱ μὲν τοίνυν ἄλλαι ἀρεταὶ καλούμεναι ψυχῆς (…) ὕστερον ἐμποιεῖσθαι ἔθεσι καὶ ἀσκήσεσιν—
5-Σ: ἡ δὲ τοῦ φρονῆσαι παντὸς μᾶλλον θειοτέρου τινὸς τυγχάνει.
Β1.
Στο συγκεκριμένο απόσπασμα ενυπάρχει η σύγκριση των εννοιών της εκπαίδευσης και της παιδείας. Η παιδεία του Σωκράτη εστιάζει στον εσωτερικό και βιωματικό χαρακτήρα της γνώσης. Γι’ αυτό και αυτήν την έντονα βιωματική γνωστική διαδικασία την ονομάζει συμβολικά ἀνάμνησιν. Αν η γνώση έχει ως στόχο τη σύλληψη της αλήθειας, τότε στοχεύει στην άρση της λήθης. Κατά τον Πλάτωνα η ψυχή του ανθρώπου είχε την ευκαιρία να γνωρίσει τις Ιδέες, πριν συντελεσθεί το γεγονός της φυσικής μας γέννησης. Τότε η ψυχή εισήλθε στο σώμα. Το γεγονός αυτό στάθηκε η αιτία, ώστε να ξεχάσουμε τις Ιδέες. Η λήθη αυτή παγιώνεται κάτω από το βάρος των πλαστών εντυπώσεων με τις οποίες τροφοδοτούν την ψυχή μας οι αισθήσεις μας για τα πράγματα που υπάρχουν γύρω μας. Η παιδεία, λοιπόν, είναι αναγκαία για την ψυχή και τον πολίτη: αφυπνίζει την ψυχή για να μάθει αυτό που ήδη γνωρίζει (από την πρότερη ζωή της στον υπερουράνιο τόπο)· είναι η περιαγωγή της ψυχής από τα αισθητά στα νοητά, από τα πάθη στην αρετή, από την φύση στις Ιδέες. Αντιθετικά προς την παιδεία, η εκπαίδευση νοείται κατά τον Πλάτωνα ως γνώση που προέρχεται από εξωτερικές πήγες και η οποία κατατίθεται στο νου του εκπαιδευομένου. Συνδέεται δε με τους σοφιστές. Ο Πλάτων διά στόματος Σωκράτη απορρίπτει την εκπαίδευση στο πλαίσιο της σοφιστικής πρακτικής: η παιδεία δεν είναι μία διαδικασία με την οποία η επιστήμη, η ορθή και ασφαλής γνώση, εισάγεται στην ψυχή του «μαθητή» ως δέκτη ερεθισμάτων. Με άλλα λόγια για τον Πλάτωνα μία πληροφορία ή ένα σύνολο πληροφοριών που προσλαμβάνει ο άνθρωπος από εξωτερικές πηγές μέσω των αισθήσεώντου δεν συνιστούν έγκυρη και ασφαλής γνώση· πιθανόν να συνιστούν και παραπλάνηση προκαλώντας την ψευδαίσθηση κατοχής της. Επίσης, η παιδεία του Σωκράτη διαφοροποιείται στο γεγονός ότι ο φιλόσοφος δεν άσκησε επαγγελματικά (επ’ αμοιβή) τη διδασκαλία, αφού πίστευε ότι δεν μετέδιδε γνώσεις, αλλά βοηθούσε τον συνομιλητή του να τις ανακαλύψει. Αντιθέτως, η εκπαίδευση προσφέρεται από ανθρώπους που ασκούν αυτό ως επάγγελμα και φυσικά αμείβονται για αυτό. Οι σοφιστές κάνουν τη μόρφωση επάγγελμά τους εκμεταλλεύσιμο, μεταδίδοντας στους πλούσιους και φιλόδοξους μαθητές τους γνώσεις ρητορικής, πολιτικής και άλλες. [344 λέξεις]
B2. ΠΑΡΑΛΛΗΛΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Πλάτων, Φαίδων, 75e-76a
Ο/Η μαθητής/τρια μπορεί να αναφερθεί σε δύο από τις από τις παρακάτω επισημάνσεις.
Στα δύο κείμενα παρουσιάζονται ομοιότητες ως προς τον τρόπο προσέγγισης της αληθινής γνώσης. Ειδικότερα, και στα δύο πλατωνικά κείμενα γίνεται αναφορά στην αθανασία της ψυχής, η οποία έχει γνωρίσει τις Ιδέες, προτού εισέλθει στο σώμα και στη συνέχεια τις λησμονεί. Επομένως, ενυπάρχουν στον κάθε άνθρωπο οι γνώσεις και αυτό που χρειάζεται είναι η τέχνη της παιδείας του θα τις επαναφέρει στον νου (αφού χάσαμε με τη γέννησή μας, νομίζω, τη γνώση που είχαμε προτού γεννηθούμε … μάθηση είναι η ξαναπόκτηση μιας γνώσης που την είχαμε). Αυτό σχετίζεται με τον εσωτερικό και βιωματικό χαρακτήρα της παιδείας (τὴν ἐνοῦσαν ἑκάστου δύναμιν, ὡς ἔχοντι μὲν αὐτό) που οδηγεί τον άνθρωπο να ανακαλύψει και να παράγει μέσα του τη γνώση, όπως ισχυρίζεται ο Σωκράτης στην πλατωνική Πολιτεία. Ο φιλόσοφος στηρίζει όλη του τη διδασκαλία στη μαιευτική και διαλεκτική τέχνη ακριβώς, επειδή αντιλαμβάνεται την εσωτερικότητα της γνωστικής διαδικασίας.
Επιπλέον, στο παράλληλο κείμενο αναφέρεται ότι η ψυχή ξαναποκτά τις γνώσεις που είχε σε προγενέστερη χρονική περίοδο και ξαναθυμάται αυτά που λησμόνησε, εισερχόμενη στο σώμα. Αυτό παραπέμπει στην περιαγωγή της ψυχής και στη θέαση του Αγαθού (τίνα τρόπον ὡς ῥᾷστά τε καὶ ἀνυσιμώτατα μεταστραφήσεται, … οὐκ ὀρθῶς δὲ τετραμμένῳ οὐδὲ βλέποντι οἷ ἔδει) που συνιστά μία καθολική αλλαγή της προσωπικότητας του ανθρώπου. Τέλος, η απόλυτη γνώση είναι σταθερή, αιώνια και αναλλοίωτη τόσο στον πλατωνικό διάλογο του Φαίδωνα (να την κρατά και να μην την χάνει) όσο και στο απόσπασμα της Πολιτείας, όπου συνδέεται με την αρετή της φρόνησης και την θεϊκή της φύση που ουδέποτε χάνεται (ἡ δὲ τοῦ φρονῆσαι παντὸς μᾶλλον θειοτέρου τινὸς τυγχάνει, ὡς ἔοικεν, οὖσα, ὃ τὴν μὲν δύναμιν οὐδέποτε ἀπόλλυσιν).[267λέξεις]
Β3. 1-Λ, 2-Λ, 3-Λ, 4-Σ, 5-Λ
Β4. 1-β, 2-α, 3-β, 4-β, 5-α
Γ1. Νομίζω, κύριοι δικαστές, ότι δεν επιθυμείτε να ακούσετε καμία δικαιολογία από αυτούς που θέλουν να κατηγορήσουν τον Αλκιβιάδη· γιατί, συμπεριφέρθηκε έτσι ως πολίτης από την πρώτη στιγμή, ώστε και αν ακόμη κανείς τυχαίνει να μην αδικήθηκε από αυτόν στην ιδιωτική του ζωή, περισσότερο ταιριάζει από τις άλλες του ασχολίες να τον θεωρεί εχθρό.
Γ2. Ο κατήγορος επιθυμεί την καταδίκη του κατηγορουμένου για τρεις προσωπικούς λόγους: πρώτον, επειδή υπήρχε παλαιότερη αντιπαλότητα ανάμεσα στις οικογένειές τους(«πρὸς τοὺς πατέρας ἡμῖν διαφορᾶς ὑπαρχούσης»)· δεύτερον, επειδή από παλιά θεωρούσε τον Αλκιβιάδη επικίνδυνο για την πόλη και είχε ήδη αρνητική άποψη για τη συμπεριφορά του(«καὶ πάλαι τοῦτον πονηρὸν ἡγούμενος»)· και τρίτον, επειδή πρόσφατα υπέστη προσωπική βλάβη από αυτόν(«καὶ νῦν ὑπ’ αὐτοῦ πεπονθὼς κακῶς»).
Γ3.α.
τιμωρήσασθαι: τιμωροῦ
κατηγόρησε: κατηγόρει
παρέσχετο: παρέχου
Γ3.β.
ὦ ἄνδρες: ἀνδράσι
τὰ ἁμαρτήματα: τοῖς ἁμαρτήμασι
πολίτην: πολίταις
διαφορᾶς: διαφοραῖς
Γ4.α.
ποθεῖν: αντικείμενο, ειδικό απαρέμφατο στο ρήμα ἡγοῦμαι.
ὑπ΄ αὐτοῦ: εμπρόθετος προσδιορισμός του ποιητικού αιτίου στη μετοχή ἀδικούμενος.
συγγνώμης: γενική της αξίας στο ἄξια.
πάντων: κατηγορηματικός προσδιορισμός στο τῶν πεπραγμένων.
ὑμᾶς: αντικείμενο στο ρήμα διδάξω.
Γ4.β.
τῶν βουλομένων. Επιθετική μετοχή. Ἐκεῖνοι, οἵ βούλονται.
«Το/τα θέμα/τα προέρχεται και αντλήθηκε/αν από την πλατφόρμα της Τράπεζας Θεμάτων Διαβαθμισμένης Δυσκολίας που αναπτύχθηκε (MIS5070818-Tράπεζα θεμάτων Διαβαθμισμένης Δυσκολίας για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, Γενικό Λύκειο-ΕΠΑΛ) και είναι διαδικτυακά στο δικτυακό τόπο του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής (Ι.Ε.Π.) στη διεύθυνση (http://iep.edu.gr/el/trapeza-thematon-arxiki-selida)».






