Νέα Ελληνικά Γ´ ΕΠΑΛ: Διάλογος (Κριτήριο αξιολόγησης)
Α. Μη λογοτεχνικό κείμενο
Η τέχνη της επικοινωνίας
Το κείμενο που ακολουθεί αποτελεί άρθρο, διασκευασμένο για τις ανάγκες της εξέτασης, που αναρτήθηκε στις 31-07-2019 στον ιστότοπο www.psychologos.gr.
Επικοινωνία είναι η διαδικασία ανταλλαγής πληροφοριών μεταξύ δύο ή περισσοτέρων ατόμων για τα οποία η πληροφορία έχει νόημα, οπότε αποκτά νόημα και η ανταλλαγή της ως πράξη. Αποτελεί όλο το φάσμα των τρόπων, μέσων και τεχνικών μέσα από τις οποίες διακινούνται, μεταφέρονται και ερμηνεύονται οι πληροφορίες.
Η επικοινωνία είναι διαλογική συμπεριφορά. Η επικοινωνία χαρακτηρίζεται ως ένας από τους βασικούς πυλώνες τις κοινωνικής συμπεριφοράς του ανθρώπου, καθώς καθορίζει τις σχέσεις που αυτός θα αναπτύξει κατά τη διάρκεια της ζωής του. Καθώς αντιλαμβανόμαστε τον βασικό αυτό ρόλο της επικοινωνίας στη διαδικασία της κοινωνικής μας συνύπαρξης, είναι απαραίτητο να αντιληφθούμε ότι όπως και κάθε άλλη συμπεριφορά, έτσι και η επικοινωνία μαθαίνεται. Έτσι το κάθε άτομο έχει τη δυνατότητα σε διάφορες στιγμές της ζωής του να γνωρίσει και να χρησιμοποιήσει διαφορετικές, περισσότερο διευκολυντικές και λειτουργικές επικοινωνιακές πρακτικές, αφήνοντας πίσω μη λειτουργικές πρακτικές του παρελθόντος. Η διαδικασία αυτή είναι συνεχής και προσωπική για τον καθένα.
Ακόμη και η απραξία ή η σιωπή έχουν αξία μηνύματος. Αυτό σημαίνει ότι επηρεάζουν τους άλλους, οι οποίοι με τη σειρά τους ανταποκρίνονται σε αυτές τις επικοινωνιακές προ(σ)κλήσεις. Άλλωστε αυτό το διαδραστικό «παιχνίδι» είναι που ανάγει την επικοινωνία σε διαλογική συμπεριφορά.
Για την ανάπτυξη μίας αποτελεσματικής αλληλεπίδρασης όμως, δεν αρκούν μόνο οι ερωτήσεις. Βασικό είναι να ακούμε πραγματικά αυτό που μας λέει ο άλλος, να είμαστε δηλαδή ένας ενεργητικός ακροατής. Η ενεργητική ακρόαση διαφέρει από την απλή ακρόαση, που σημαίνει ότι απλά κάποιος έχει την ικανότητα να ακούει ήχους. Αντίθετα, στην ενεργητική ακρόαση αυτός που ακούει είναι ικανός να κατανοήσει το νόημα των λεγομένων, αλλά και των μη- λεκτικών μηνυμάτων του συνομιλητή του, καθώς και των συναισθημάτων που τα συνοδεύουν. Μία σύνοψη ή παράφραση αυτών που ο συνομιλητής μας έχει μεταφέρει ή ακόμη και ένα νεύμα δηλώνουν την ενεργή μας παρουσία στη συζήτηση. Ωστόσο, η κατανόηση και επιλογή των πλέον λειτουργικών τρόπων διαλόγου είναι προσωπική υπόθεση του καθενός.
ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
1η δραστηριότητα
Α1.α) Γιατί η ενεργητική ακρόαση θεωρείται σημαντική στην επικοινωνία;
β) Να χαρακτηρίσεις τις ακόλουθες προτάσεις, γράφοντας δίπλα στον αριθμό που αντιστοιχεί σε κάθε πρόταση, τη λέξηΣωστό, αν η πρόταση συμφωνεί με το νόημα του κειμένου, ή τη λέξη Λάθος, αν όχι.
- Η επικοινωνία είναι μόνο η ανταλλαγή λόγων μεταξύ ανθρώπων.
- Η επικοινωνία αποτελεί βασικό στοιχείο της κοινωνικής συμπεριφοράς του ανθρώπου.
- Η σιωπή δεν μεταφέρει κανένα μήνυμα.
- Η ενεργητική ακρόαση σημαίνει απλώς να ακούμε ήχους.
- Η επικοινωνία είναι μια διαδικασία που μαθαίνεται και εξελίσσεται.
Μονάδες 15
2η δραστηριότητα
Α2.α) Έτσι, όμως, Αντίθετα, ή, Ωστόσο. Τι δηλώνουν οι παραπάνω λέξεις που συμβάλλουν στη συνοχή του κειμένου;
β) Στην πρώτη παράγραφο του κειμένου «Επικοινωνία … ερμηνεύονται οι πληροφορίες.» να εντοπίσεις ένα τρόπο ανάπτυξής της τεκμηριώνοντας την απάντησή σου με ένα παράδειγμα.
γ) Να γράψετε ένα αντώνυμο για κάθε μία από τις υπογραμμισμένες λέξεις του κειμένου: απαραίτητο, διαφορετικές, απραξία, ενεργητική, αποτελεσματικής.
Μονάδες 15
3η δραστηριότητα
Α3. Στο κείμενο υποστηρίζεται πως «είναι απαραίτητο να αντιληφθούμε ότι όπως και κάθε άλλη συμπεριφορά, έτσι και η επικοινωνία μαθαίνεται». Να παρουσιάσεις τις προϋποθέσεις για την επιτυχή έκβαση ενός διαλόγου και να εξηγήσεις με επιχειρήματα και παραδείγματα με ποιόν τρόπο είναι δυνατόν το σχολείο να μαθαίνει στους νέους ανθρώπους την ορθή επικοινωνία. Να παρουσιάσεις τις θέσεις σου σε ένα άρθρο στην εφημερίδα του σχολείου σου σε 200-250 λέξεις.
Μονάδες 25
Β. Λογοτεχνικό κείμενο
ΧΟΥΑΝ ΒΙΘΕΝΤΕ ΠΙΚΕΡΑΣ
Δίχως γλώσσα
Το ποίημα του Juan Vicente Piqueras δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στην Ελλάδα το 2014, μετ: Κώστας Βραχνός.
Περπατώ ανάμεσα σε ανθρώπους που περπατούν μιλώντας
γλώσσες που δεν καταλαβαίνω
σε δρόμους που δεν ξέρω πού με πάνε.
Στους τοίχους φράσεις που δεν ξέρω τι λένε,
τι φωνάζουν σιωπηλές.
Μια γυναίκα πλησιάζει
και με ρωτάει κάτι που δεν καταλαβαίνω,
με ξαναρωτά, και πάλι δεν την καταλαβαίνω.
Φαίνεται όνειρο μα είμαι ξυπνητός.
Κι έτσι, μέρες τώρα θα μπορούσα να πω χρόνια,
συνήθισα σιγά σιγά να μην καταλαβαίνω.
Τη συμπάθησα τούτη την άγνοια,
την έλλειψη που είμαι, την πραϋντική
χαρά να μην μπορώ να επικοινωνήσω.
Θυμάμαι ότι ο Κανέττι[1] ονειρευόταν έναν άνθρωπο
που δεν μιλούσε καμιά από τις γλώσσες του κόσμου.
ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ
1η δραστηριότητα
Β1. Ποια είναι η αρχική αντίδραση του ποιητικού υποκειμένου απέναντι στην «άγνοια» και την αδυναμία επικοινωνίας και πώς εξελίσσεται αυτή η στάση με το πέρασμα του χρόνου;
Μονάδες 15
2η δραστηριότητα
Β2. α) Ποιο ρηματικό πρόσωπο κυριαρχεί στο ποίημα και τι φανερώνει για τη στάση του ποιητή;
β) Να εντοπίσεις και να καταγράψεις στο τετράδιό σου μία μεταφορά, μια προσωποποίηση και μια αντίθεση.
Μονάδες 15
3η δραστηριότητα
Β3. Με στοιχεία από το ποίημα να ερμηνεύσεις την ψυχολογία, τις σκέψεις και τα συναισθήματα του ποιητικού υποκειμένου. Ποια συναισθήματα γεννιούνται σε σένα από τα στοιχεία που αναφέρει το ποιητικό υποκείμενο; Να καταγράψεις την απάντησή σου σε ένα κείμενο 100-150 λέξεων.
Μονάδες 20
ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
Α. Μη λογοτεχνικό κείμενο
1η δραστηριότητα
Α1. α) Η ενεργητική ακρόαση είναι σημαντική γιατί βοηθά το άτομο να κατανοήσει όχι μόνο τα λόγια του συνομιλητή του, αλλά και τα συναισθήματα και τα μη λεκτικά μηνύματα που τα συνοδεύουν. Έτσι, βελτιώνεται η ποιότητα της επικοινωνίας και ενισχύεται η αποτελεσματική αλληλεπίδραση μεταξύ των ανθρώπων.
β)
- Λάθος
- Σωστό
- Λάθος
- Λάθος
- Σωστό
2η δραστηριότητα
α) Έτσι: Δηλώνει αποτέλεσμα ή συμπέρασμα.
όμως,: Δηλώνει αντίθεση.
Αντίθετα: Δηλώνει αντίθεση.
ή: Δηλώνει διάζευξη
Ωστόσο: Δηλώνει αντίθεση
β) Ορισμός. «Επικοινωνία είναι η διαδικασία ανταλλαγής πληροφοριών μεταξύ δύο ή περισσοτέρων ατόμων για τα οποία η πληροφορία έχει νόημα…»
γ) απαραίτητο: προαιρετικό, διαφορετικές: ίδιες, απραξία: δράση, ενεργητική: παθητική, αποτελεσματικής:αναποτελεσματικής.
3η δραστηριότητα
Οι μαθητές/-τριες προβάλλουν απόψεις για το Α΄ ζητούμενο, την επιτυχή έκβαση του διαλόγου:
- Την αναγκαιότητα της ενεργητικής ακρόασης, καθώς στην ενεργητική ακρόαση αυτός που ακούει είναι ικανός να κατανοήσει το νόημα των λεγομένων, αλλά και των μη- λεκτικών μηνυμάτων του συνομιλητή του, καθώς και των συναισθημάτων που τα συνοδεύουν.
- Τη χρήση επιχειρημάτων και τεκμηρίων για την στήριξη οποιασδήποτε άποψης υιοθετεί ο/η ομιλητής/-τρια, διότι η χρήση της επίκλησης στο συναίσθημα δεν βοηθάει να προχωρήσει ο διάλογος, καθώς δεν μπορούν να τεθούν διαφορετικές απόψεις και στοιχεία.
- Η ορθή χρήση της γλώσσας και το ανάλογο πνευματικό επίπεδο των δύο συνομιλητών/- τριών, διαφορετικά θα δημιουργηθούν παρανοήσεις και δεν θα υπάρχει επιτυχής έκβαση του διαλόγου.
- Η διάθεση να συνομιλήσουμε και να είμαστε ανοιχτοί/χτες προς τον συνομιλητή μας, διαφορετικά ο διάλογος θα μετατραπεί σε δύο παράλληλους μονολόγους.
Σχετικά με το Β΄ ζητούμενο και τις ενέργειες του σχολείου για τον διάλογο:
- Στο μάθημα να γίνεται διάλογος, ώστε οι μαθητές/τριες να συνηθίζουν να εκφράζουν άποψη και να ακούν τους συνομιλητές/-τριές τους.
- Να διοργανώνονται Όμιλοι Επιχειρηματολογίας στα σχολεία, όπου οι μαθητές/-τριες σε ομάδες Λόγου και Αντιλόγου εκθέτουν τεκμηριωμένα τις θέσεις τους.
- Οι καθηγητές/-τριες να εξασκούν τα παιδιά με διάφορες μεθόδους στην ενεργητική ακρόαση (ιδιαίτερα στα ανθρωπιστικά μαθήματα)
- Τα 5αμελή και 15 μελή Συμβούλια του σχολείου με διάλογο και σε συνεργασία με τον Σύλλογο Διδασκόντων να συμμετέχουν στην επίλυση των προβλημάτων του σχολείου.
Β. Λογοτεχνικό κείμενο
1η δραστηριότητα
Β1. Αρχικά, η «άγνοια» και η αδυναμία επικοινωνίας προκαλούν στο ποιητικό υποκείμενο μια αίσθηση σύγχυσης, ξενιτιάς και αποξένωσης. Αισθάνεται χαμένος ανάμεσα σε ανθρώπους που μιλούν γλώσσες που δεν καταλαβαίνει και σε δρόμους που δεν γνωρίζει. Οι φράσεις στους τοίχους είναι ακαταλαβίστικες, και η επικοινωνία με άλλους ανθρώπους (όπως η γυναίκα που τον πλησιάζει) είναι αδύνατη. Αυτή η κατάσταση του φαίνεται «όνειρο μα είναι ξυπνητός», γεγονός που υποδηλώνει μια αίσθηση δυσπιστίας και ίσως και φόβου. Ωστόσο, με το πέρασμα του χρόνου («μέρες τώρα θα μπορούσα να πω χρόνια»), η στάση του ποιητικού υποκειμένου εξελίσσεται. «Συνήθισε σιγά σιγά να μην καταλαβαίνει» και, ακόμα πιο σημαντικό, «συμπάθησε τούτη την άγνοια». Αυτή η «έλλειψη» επικοινωνίας, αντί να είναι πηγή άγχους, γίνεται μια «πραϋντική χαρά». Το ποιητικό υποκείμενο φαίνεται να βρίσκει μια εσωτερική γαλήνη και μια μορφή ελευθερίας σε αυτή την κατάσταση, καθώς η αδυναμία επικοινωνίας του επιτρέπει να αποσυρθεί στον δικό του κόσμο, να αποφύγει τις κοινωνικές υποχρεώσεις και τις παρεξηγήσεις που μπορεί να προκύψουν από την επικοινωνία, και να απολαύσει τη μοναξιά και την εσωτερική του σιωπή.
2η δραστηριότητα
Β2.α) Στο ποίημα κυριαρχεί το α΄ ενικό ρηματικό πρόσωπο («περπατώ», «δεν καταλαβαίνω», «θυμάμαι»). Αυτό φανερώνει ότι ο ποιητής εκφράζει μια προσωπική, βιωματική εμπειρία και τονίζει το αίσθημα αποξένωσης και εσωτερικής μοναξιάς που βιώνει.
β) μεταφορά: «Τη συμπάθησα τούτη την άγνοια»
προσωποποίηση: «τι φωνάζουν σιωπηλές» (οι φράσεις στους τοίχους)
αντίθεση: «Φαίνεται όνειρο μα είμαι ξυπνητός»
3η δραστηριότητα
Β3.Ενδεικτικοί άξονες απάντησης:
Ο/Η μαθητής/-τρια μπορεί να διατυπώσει την άποψη ότι το ποιητικό υποκείμενο βρίσκεται σε μία κατάσταση σύγχυσης (Περπατώ ανάμεσα σε ανθρώπους που περπατούν μιλώντας γλώσσες που δεν καταλαβαίνω σε δρόμους που δεν ξέρω πού με πάνε), εφόσον δεν κατανοεί όσα ακούει γύρω του. Δίνει την εντύπωση στον αναγνώστη/-τρια πως έχει χαθεί. Την αγωνία του ποιητικού υποκειμένου επιτείνει η αδυναμία επικοινωνίας και διαλόγου με τους άλλους ανθρώπους (Μια γυναίκα πλησιάζει και με ρωτάει κάτι που δεν καταλαβαίνω, με ξαναρωτά, και πάλι δεν την καταλαβαίνω). Αυτά τα συναισθήματα άγχους, άγνοιας, αγωνίας και σύγχυσης επηρεάζουν και τον/την αναγνώστη/-τρια. Ωστόσο, ο τελευταίος στίχος (Θυμάμαι ότι ο Κανέττι ονειρευόταν έναν άνθρωπο που δεν μιλούσε καμιά από τις γλώσσες του κόσμου) υπονοεί πως η επικοινωνία των ανθρώπων στηρίζεται στο συναίσθημα και όχι στις γλώσσες που καθένας ομιλεί. Η ανθρώπινη ουσία πρέπει να στηρίζεται σε πανανθρώπινες αξίες και όχι σε τυπικά γλωσσικά στοιχεία.
[1] Κανέττι: Ο Ελίας Κανέττι ήταν συγγραφέας, εβραιοβουλγαρικής καταγωγής, που βραβεύτηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας, το 1981
