Νέα Ελληνικά Γ´ ΕΠΑΛ: Ο παραδοσιακός πολιτισμός και ο σύγχρονος πολιτισμός (Κριτήριο αξιολόγησης)

0
5

Νέα Ελληνικά Γ´ ΕΠΑΛ: Ο παραδοσιακός πολιτισμός και ο σύγχρονος πολιτισμός (Κριτήριο αξιολόγησης)

Α. Μη λογοτεχνικό κείμενο

Ο παραδοσιακός πολιτισμός και ο σύγχρονος πολιτισμός

Το (διασκευασμένο) απόσπασμα από το κείμενο «Τέχνες και Γράμματα. Οπτικές και προοπτικές.» προέρχεται από τα «Τετράδια Πολιτισμού τ. 3-4» (Υπουργείο Πολιτισμού, 2008) και υπογράφεται από την Αικατερίνη Πολυμέρου – Καμηλάκη, διακεκριμένη λαογράφο.

 

            Στην ιστορία του πολιτισμού μέχρι τον 20ό αιώνα οι μεγάλες τομές, κοινωνικές και τεχνολογικές, υπήρξαν πολλές και σημαντικές, αλλά τα αποτελέσματά τους ενσωματώθηκαν αργά στους πολιτισμούς των λαών, ανάλογα με τις δυνατότητες που διέθεταν οι παραδοσιακές κοινωνίες να αφομοιώσουν και να ενσωματώσουν νέα στοιχεία σε επίπεδο δομών και θεσμών, αλλά και τεχνολογίας.

            Οι εκρηκτικές, ωστόσο, αλλαγές που έφερε η τεχνολογία στον 20ό αιώνα, ιδιαίτερα στον τομέα της επικοινωνίας και μετάδοσης της γνώσης, βρήκαν τους μηχανισμούς των παραδοσιακών κοινωνιών ανέτοιμους και αδύναμους να υποδεχθούν και να αφομοιώσουν τις νέες γνώσεις και τις συνέπειές τους στην καθημερινότητα των πληθυσμών, με αποτέλεσμα αξίες και αρχές, που ίσχυσαν χιλιετίες και οδήγησαν τα βήματα της ανθρωπότητας μέχρι πρόσφατα, να υποχωρήσουν και να ισοπεδωθούν. Ο όγκος της πληροφορίας, που σχετίζεται με τις ανθρώπινες δραστηριότητες και προσδιορίζει τη συμπεριφορά των ανθρώπων σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο, είναι δυσβάστακτος και η διαχείρισή του συχνά αδύνατη. Έτσι, δεν φαίνεται παράδοξο που πληθυσμοί ακόμα και με υψηλό πολιτιστικό επίπεδο και περισσότερες, κατά τεκμήριο, αφομοιωτικές δυνατότητες δεν μπορούν να διαχειριστούν τη γνώση και τις συνέπειές της στη ζωή τους και αδυνατούν να ενσωματώσουν στον πολιτισμό τα νέα στοιχεία, ισοπεδώνοντας ή και εξαφανίζοντας τις δικές τους παραδοσιακές δομές.

            Η «παράδοση», όπως είναι γνωστό, περιλαμβάνει ό,τι «παραδίδεται» από γενιά σε γενιά και ενσωματώνεται στην κοινωνική μνήμη μέσω διαφόρων μηχανισμών κοινωνικοποίησης (δηλαδή μέσω της παιδείας, της ψυχαγωγίας και της εν γένει δημοσιοποίησης, της κοινωνικής ένταξης στον ιδιωτικό και στον δημόσιο χώρο, μέσα από διαχρονικές βιωματικές διαδικασίες). Δεν πρόκειται, λοιπόν, όπως συχνά έχει χαρακτηρισθεί, για μια ρομαντική επιστροφή στο παρελθόν, το οποίο συχνά αναλογιζόμαστε με νοσταλγία. Πρόκειται για ζωντανό οργανισμό, ο οποίος εμπλουτίζεται αργά, αλλά σταθερά από την τεχνολογία και τον πολιτισμό των ξεχωριστών ατόμων αφομοιώνοντας ό,τι είναι χρηστικό. Βεβαίως ό,τι ενσωματώνεται στον παραδοσιακό πολιτισμό δεν είναι πάντοτε χρήσιμο.

            Το βέβαιο είναι ότι η αργή, αλλά σταθερή διαδικασία ένταξης εξωτερικών επιρροών στον παραδοσιακό πολιτισμό εξασφάλιζε κατά το παρελθόν τη μακρά συνέχεια σε μικρότερες χωρικές ενότητες και την κοινότητα θεμελιακών γνωρισμάτων που αντανακλούν την υποταγή στη φύση και τον περιορισμό στο αναγκαίο και απαραίτητο, το χρηστικό που συνήθως ήταν και χρήσιμο. Οι καινοτομίες και οι επιρροές αφομοιώνονταν σε μια βαθιά ριζωμένη και καταξιωμένη σε ιστορικό και γεωγραφικό πλαίσιο πολιτισμική ενότητα και οι εκδηλώσεις της ζωής αποκτούσαν και διατηρούσαν για καιρό ευδιάκριτη πολιτισμική ταυτότητα.

 

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

 

Α1. α) Με ποια επιχειρήματα υποστηρίζει η συγγραφέας τη θέση της ότι η παράδοση δεν αποτελεί «μια ρομαντική επιστροφή στο παρελθόν, το οποίο συχνά αναλογιζόμαστε με νοσταλγία»; Να απαντήσεις σε μια παράγραφο 50-60 λέξεων.

 

β) Να χαρακτηρίσεις τις παρακάτω προτάσεις ως Σωστές (Σ) ή Λανθασμένες (Λ). Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας με αναφορές στο κείμενο.

  1. Μέχρι τον 20ό αιώνα, οι κοινωνικές και τεχνολογικές αλλαγές ενσωματώνονταν αργά στους πολιτισμούς των λαών, ανάλογα με τις δυνατότητες αφομοίωσης των παραδοσιακών κοινωνιών.
  2. Οι τεχνολογικές αλλαγές του 20ού αιώνα βρήκαν τους μηχανισμούς των παραδοσιακών κοινωνιών απόλυτα προετοιμασμένους να τις αφομοιώσουν.
  3. Σύμφωνα με το κείμενο, η «παράδοση» είναι μια ρομαντική επιστροφή στο παρελθόν και δεν εμπλουτίζεται με νέα στοιχεία.
  4. Ο τεράστιος όγκος πληροφορίας καθιστά συχνά αδύνατη τη διαχείρισή του ακόμα και για πληθυσμούς με υψηλό πολιτιστικό επίπεδο.
  5. Η αργή και σταθερή ένταξη των εξωτερικών επιρροών στον παραδοσιακό πολιτισμό εξασφάλιζε τη μακρά συνέχεια και τη διατήρηση ευδιάκριτης πολιτισμικής ταυτότητας.

Μονάδες 15

 

Α2. α) Να αποδώσεις με πλαγιότιτλους το νόημα των τεσσάρων παραγράφων του κειμένου.

 

 

β) Αντιστοιχίστε κάθε λέξη της στήλης Α με τη συνώνυμή της στη στήλη Β. Στη στήλη Β δύο λέξεις περισσεύουν.

Στήλη Α

 

Στήλη Β

1. δυσβάστακτος

 

α. πρακτικός

2. αφομοιώνω

 

β. σαφής

3. ευδιάκριτος

 

γ. ανυπόφορος

4. χρηστικός

 

δ. ενσωματώνω

5. θεμελιακός

 

ε. βασικός

   

στ. παροδικός

   

ζ. απορρίπτω

 

γ) ωστόσο, Έτσι, λοιπόν, δηλαδή. Τι δηλώνουν οι παραπάνω λέξεις που συμβάλουν στη συνοχή του κειμένου;

 

δ) πληροφορίας, ευδιάκριτη: από το δεύτερο συνθετικό των παραπάνω λέξεων να γράψετε δύο νέες λέξεις, μία απλή και μία σύνθετη.

 

 

Μονάδες 10

 

Α3. Σε ομιλία (200-250 λέξεων) που θα εκφωνήσεις, ως εκπρόσωπος του σχολείου σου, σε Ημερίδα που διοργανώνει το πολιτιστικό κέντρο του δήμου σου με θέμα «Με πυξίδα την παράδοση ατενίζουμε το μέλλον» να αναφερθείς στην αξία του παραδοσιακού πολιτισμού και στις διαδικασίες εμπλουτισμού του από τον σύγχρονο πολιτισμό.

Μονάδες 20

 

Β. Λογοτεχνικό κείμενο

ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ (1911-1996)

H Alfa Romeo

Το ποίημα προέρχεται από τη συλλογή του Οδυσσέα Ελύτη «Τα ρω του έρωτα» (1972), (εκδ. Ίκαρος, Αθήνα 2002).

 

Θαύμασα τον Παρθενώνα
και στην κάθε του κολόνα
βρήκα τον χρυσό κανόνα

 

Όμως σήμερα το λέω
βρίσκω το καλό κι ωραίο
σε μια σπορ AlfaRomeo

 

Καλοκαίρια και χειμώνες
να ‘ναι γύρω μου ελαιώνες
πίσω μου όλ’ οι αιώνες

 

Κι όπου μπρος μου ο δρόμος βγάζει
και σε πειρασμό με βάζει
δώσ’ του να πατάω το γκάζι

 

Με τη δύναμη του λιόντα
και με του πουλιού τα φόντα
πιάνω τα εκατόν ογδόντα

 

Γεια σας θάλασσες και όρη
γεια σας κι έχω βάλει πλώρη
για της Αστραπής την Κόρη

 

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

 

Β1. Η σπορ Alfa Romeo λειτουργεί ως σύμβολο στο ποίημα. Να παρουσιάσεις με συντομία τις διαστάσεις αυτού του συμβολισμού.

Μονάδες 15

 

Β2. Να εντοπίσεις δύο αντιθέσεις που διέπουν το ποίημα και να ερμηνεύσεις τη λειτουργία τους.

Μονάδες 10

 

Β3. Το ποιητικό υποκείμενο προτιμά την κλασική ομορφιά του Παρθενώνα ή τη λάμψη ενός σπορ αυτοκινήτου; Να διατυπώσεις τη συμφωνία ή τη διαφωνία σου με την επιλογή του, εξηγώντας γιατί θεωρείς μεγαλύτερη την ικανοποίηση που προσφέρεται από τα επιτεύγματα της τεχνολογίας ή την αισθητική απόλαυση του φυσικού τοπίου κι ενός έργου πολιτισμού. Να καταγράψεις την απάντησή σου σε ένα κείμενο 100-150 λέξεων.

Μονάδες 20

 

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Α. Μη λογοτεχνικό κείμενο

 

1η δραστηριότητα

Α1. Η συγγραφέας υποστηρίζει ότι η παράδοση δεν είναι ρομαντική επιστροφή στο παρελθόν, αλλά ζωντανός οργανισμός, που εξελίσσεται και δεν μένει στατικός. Εμπλουτίζεται αργά και σταθερά με νέες επιρροές, αφομοιώνοντας μόνο ό,τι είναι χρηστικό και χρήσιμο. Η σταδιακή αφομοίωση των καινοτομιών ενισχύει την πολιτισμική ενότητα της κοινότητας και τη διατήρηση της ταυτότητάς της.

β)

  1. Σωστό.
  2. Λάθος.
  3. Λάθος.
  4. Σωστό.
  5. Σωστό.

 

2η δραστηριότητα

Α2. α)

1η παράγραφος: Σταδιακή και ομαλή η πολιτιστική ενσωμάτωση των τεχνολογικών καινοτομιών από τις παλαιότερες κοινωνίες.

2η παράγραφος: Αδυναμία διαχείρισης και αφομοίωσης των τεχνολογικών αλλαγών από τους σύγχρονους πολιτισμούς.

3η παράγραφος: Τα άτομα ως φορείς της ζωντανής παράδοσης.

4η παράγραφος: Κριτήρια ένταξης ενός νέου στοιχείου στον παραδοσιακό πολιτισμό η χρηστικότητα και ο σεβασμός στην πολιτισμική ενότητα.

 

 

β) 1 → γ, 2 → δ, 3 → β, 4 → α, 5 → ε

 

γ) ωστόσο: αντίθεση, Έτσι: συμπέρασμα-αποτέλεσμα, λοιπόν: συμπέρασμα, δηλαδή: επεξήγηση.

 

δ) πληροφορίας: διαφορά, φόρος ευδιάκριτη: αδιάκριτος, διακριτικός

 

3η δραστηριότητα

Α3. Αγαπητοί συμπολίτες και συμπολίτισσες,

Με αφορμή τη σημερινή Ημερίδα που διοργανώνει το πολιτιστικό κέντρο του δήμου με θέμα «Με πυξίδα την παράδοση ατενίζουμε το μέλλον» θα ήθελα εκ μέρους του σχολείου μας να αναφερθώ στην αξία του παραδοσιακού πολιτισμού και στους τρόπους εμπλουτισμού του από τον σύγχρονο πολιτισμό.

Ο παραδοσιακός πολιτισμός είναι ανεκτίμητος θησαυρός. Μέσα από αυτόν αποκομίζουμε πείρα, σοφία και διδάγματα, καρπούς των αγώνων και των εμπειριών πολλών γενεών. Ενισχύει τη συλλογική μας ταυτότητα και την κοινωνική αυτογνωσία, γιατί μας θυμίζει ποιοι είμαστε και από πού προερχόμαστε. Παράλληλα, μας προσφέρει στοιχεία που μπορούμε να αξιοποιήσουμε δημιουργικά στο μέλλον. Αποτελεί, άλλωστε, τη βάση της προόδου των τεχνών και της ζωής ευρύτερα, αφού λειτουργεί ως ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης.

Πώς, όμως, εμπλουτίζεται η παράδοση από τον σύγχρονο πολιτισμό; Πρώτα απ’ όλα, αναγνωρίζουμε την αξία της και την αξιοποιούμε με σεβασμό και σοβαρότητα. Τη μελετάμε σε βάθος και χωρίς προκαταλήψεις, ώστε να διακρίνουμε ποια στοιχεία της παραμένουν ζωντανά, αναγκαία και χρηστικά στην εποχή μας. Επιπλέον, προσαρμόζουμε τα παραδοσιακά στοιχεία στις σύγχρονες απαιτήσεις, ώστε να μη μένουν ξεχασμένα στο παρελθόν. Τέλος, επιδιώκουμε την ισορροπία ανάμεσα στο παραδοσιακό και στο νέο, χωρίς να απορρίπτουμε το ένα εις βάρος του άλλου.

Ως νέοι άνθρωποι, αγαπητοί συμπολίτες και συμπολίτισσες, δεσμευόμαστε να γίνουμε φορείς αυτής της ισορροπίας. Γιατί μόνο όποιος γνωρίζει τις ρίζες του μπορεί να ανοίξει με σιγουριά τα φτερά του.

Σας ευχαριστώ θερμά για την προσοχή σας.

 

 

Β. Λογοτεχνικό κείμενο

1η δραστηριότητα

 

Β1.

1η δραστηριότητα

Στο ποίημα του Ελύτη η σπορ Alfa Romeo λειτουργεί ως πολλαπλό σύμβολο. Αρχικά, αποτυπώνει την ελευθερία και τον δυναμισμό του ποιητικού υποκειμένου, το οποίο οδηγεί «με τη δύναμη του λιόντα» και «με του πουλιού τα φόντα», αφήνοντας τον δρόμο να τον βάζει «σε πειρασμό». Παράλληλα, συμβολίζει την ταχύτητα και την υπέρβαση των ορίων, όπως φαίνεται «δώσ’ του να πατάω το γκάζι» και τα «εκατόν ογδόντα», που δηλώνουν την ανθρώπινη φιλοδοξία να κατακτήσει τον χώρο και τον χρόνο. Επιπλέον, αντιπροσωπεύει την καινοτομία και τη ραγδαία τεχνολογική εξέλιξη του 20ού αιώνα, και γι’ αυτό το ποιητικό υποκείμενο τη θαυμάζει όπως θαύμασε άλλοτε τον Παρθενώνα, βρίσκοντας σε αυτήν το «καλό κι ωραίο». Έτσι, απέναντι στο παρελθόν («πίσω μου όλ’ οι αιώνες») η Alfa Romeo εκφράζει τον γοργά εξελισσόμενο σύγχρονο πολιτισμό, χωρίς όμως να τον έρχεται σε σύγκρουση με την παράδοση, αλλά σε συνδυασμό μαζί της. Τέλος, συμβολίζει την πορεία προς το μέλλον, αφού το ποιητικό υποκείμενο κινείται με το βλέμμα μπροστά («έχω βάλει πλώρη»), έχοντας όμως πάντοτε συντροφιά τους ελαιώνες και τους αιώνες της παράδοσης.

 

2η δραστηριότητα

 

Β2. Στο ποίημα του Ελύτη διακρίνονται δύο βασικές αντιθέσεις. Η πρώτη είναι η αντίθεση ανάμεσα στο παρελθόν με τη μακραίωνη ιστορία και τη φυσική ομορφιά και στο παρόν και το μέλλον με την έμφαση στην τεχνολογική πρόοδο. Το παρελθόν αποδίδεται με τους «αιώνες» που μένουν «πίσω» από τον ποιητή και με τους «ελαιώνες» και τις «θάλασσες και όρη» που τον περιβάλλουν, ενώ το παρόν και το μέλλον αντιπροσωπεύονται από τον δρόμο που ανοίγεται «μπρος» του και από τη σπορ Alfa Romeo, με την οποία έχει «βάλει πλώρη» για το μέλλον. Η δεύτερη αντίθεση είναι η σύγκριση ανάμεσα στην κλασική ομορφιά του Παρθενώνα, που ο ποιητής θαύμασε και στις κολόνες του βρήκε τον «χρυσό κανόνα», και στη φευγαλέα λάμψη ενός σπορ αυτοκινήτου, στο οποίο «σήμερα» βρίσκει «το καλό κι ωραίο». Με παρόμοιο τρόπο αντιπαρατίθενται τα θέλγητρα της φύσης και η δύναμη της επιτάχυνσης ενός σύγχρονου αυτοκινήτου («δώσ’ του να πατάω το γκάζι», «πιάνω τα εκατόν ογδόντα»).

Οι αντιθέσεις αυτές συνθέτουν τον καμβά πάνω στον οποίο στηρίζεται το ποίημα, προκειμένου ο ποιητής να αναδείξει τους προβληματισμούς του με εύληπτο και άμεσο τρόπο. Οι εικόνες αισθητοποιούν τις αντιθέσεις και αποδίδουν παραστατικά το δίλημμα που τον απασχολεί ανάμεσα στην παράδοση και στη σύγχρονη πρόοδο, αλλά και τη συγκινησιακή του φόρτιση. Τελικά, ο ποιητής δεν επιλέγει το ένα εις βάρος του άλλου, αλλά αναζητά τη σύνθεσή τους, αφού και οι δύο πόλοι τού προσφέρουν ομορφιά και ζωντάνια.

 

 

3η δραστηριότητα

 

Β3. Το ποιητικό υποκείμενο, αν και θαυμάζει το μέτρο και την ομορφιά του αρχαιοελληνικού Παρθενώνα, όπου βρήκε τον «χρυσό κανόνα», και αν και ζει μέσα σε ένα τοπίο που συνδέεται με μακραίωνη πολιτισμική ιστορία, καλείται να επιλέξει ανάμεσα στο παρελθόν και στο παρόν. Τελικά προτιμά την Alfa Romeo, στην οποία «σήμερα» βρίσκει το «καλό κι ωραίο». Αποχαιρετά με τη φράση «γεια σας θάλασσες και όρη» την αγαπημένη του φύση και πορεύεται προς το μέλλον της ταχύτητας, νιώθοντας δύναμη μέσα από την επιτάχυνση.

Διαφωνώ εν μέρει με την επιλογή του. Η τεχνολογία προσφέρει συναρπαστική αίσθηση προόδου, αλλά η ικανοποίηση που δίνει είναι σύντομη και φευγαλέα, αφού το επόμενο επίτευγμα την υπερκαλύπτει. Αντίθετα, η αισθητική απόλαυση του φυσικού τοπίου και ενός έργου πολιτισμού, όπως ο Παρθενώνας, είναι διαχρονική και βαθύτερη: μας ενώνει με τις ρίζες μας και μας εμπνέει. Η αληθινή πληρότητα βρίσκεται στη σύνθεση των δύο, με την παράδοση ως πυξίδα και την τεχνολογία ως όχημα.