Θέματα 2026 – Ιστορία – Ημερήσιο Λύκειο – Εσπερινό Λύκειο
Ενδεικτικές απαντήσεις
Θέμα Α1
α. Εθνικές γαίες: Από τα πολλά προβλήματα που κληροδότησε η οθωμανική κατοχή στο νέο ελληνικό κράτος, ξεχώριζε για την έκταση, τη σημασία και την πολυπλοκότητά του το ζήτημα των «εθνικών γαιών». «Εθνικές γαίες» ήταν οι ακίνητες, οι κτηματικές ιδιοκτησίες των Οθωμανών στις περιοχές που περιήλθαν στον έλεγχο του ελληνικού κράτους με την ίδρυσή του το 1830. Η γη αυτή ανήκε είτε στο οθωμανικό δημόσιο είτε σε μουσουλμανικά ιδρύματα είτε σε ιδιώτες, ως ιδιοκτησία ή ως δικαίωμα νομής (εκμετάλλευσης). Οι περιουσίες αυτές περιήλθαν στην κυριότητα του ελληνικού κράτους «επαναστατικώ δικαίω». Για τις ελληνικές επαναστατικές κυβερνήσεις αποτέλεσαν το πρώτο και, ουσιαστικά, το μόνο κεφάλαιο στη διάρκεια του πολέμου, γι’ αυτό και χρησιμοποιήθηκαν ως υποθήκη για τη σύναψη δανείων ή ως μέσα εξασφάλισης εσόδων, μέσω της εκποίησής τους. Η έκταση των γαιών αυτών μπορεί να υπολογιστεί μόνο κατά προσέγγιση, καθώς το σχετικό με την έγγειο ιδιοκτησία οθωμανικό καθεστώς ήταν περίπλοκο, όπως και οι μηχανισμοί απογραφής των περιουσιακών στοιχείων. Υπολογίζεται ότι η έκταση των εθνικών κτημάτων ανερχόταν χονδρικά σε 4.000.000 έως 5.000.000 στρέμματα.
β. Οργανικός Νόμος: Ένα σοβαρό ζήτημα, που επίσης αντιμετωπίστηκε με επιτυχία από την πρώτη κυβέρνηση της Κρητικής Πολιτείας, ήταν το καθεστώς της τοπικής Εκκλησίας. Με τον Οργανικό Νόμο του 1900, δόθηκε λύση σε ακανθώδη εκκλησιαστικά ζητήματα, όπως ήταν η σχέση της Εκκλησίας της Κρήτης με το Οικουμενικό Πατριαρχείο και η εκλογή Μητροπολίτη και Επισκόπων. Το βασικό σχήμα, που ισχύει με μικρές τροποποιήσεις έως σήμερα, είναι ένα καθεστώς ημιαυτόνομης Εκκλησίας, της οποίας ο Προκαθήμενος εκλέγεται από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και η Κρητική Πολιτεία εκδίδει το Διάταγμα της αναγνώρισης και εγκατάστασής του.
γ. Εθνικόν Κομιτάτον: Οι επαναστάτες του 1862 προκήρυξαν εκλογές αντιπροσώπων για Εθνοσυνέλευση, η οποία θα ψήφιζε νέο σύνταγμα. Οι εκλογές έγιναν το Νοέμβριο του 1862. Η πλειονότητα των αντιπροσώπων που εκλέχθηκαν προερχόταν από τοπικά ψηφοδέλτια, χωρίς κομματικές παρεμβάσεις. Αυτό είναι μία ακόμη απόδειξη ότι τα «ξενικά» κόμματα είχαν χρεοκοπήσει. Μέσα στην εθνοσυνέλευση συγκροτήθηκαν οι πυρήνες των δύο μεγάλων παρατάξεων, των πεδινών και των ορεινών, όπως ονομάστηκαν. Ο λαός συμμετείχε ενεργά στη συγκρότηση αυτών των δύο παρατάξεων. Μικρότερη απήχηση είχαν άλλοι πολιτικοί σχηματισμοί, ένας εκ των οποίων ήταν το Εθνικόν Κομιτάτον, υπό τον Επαμεινώνδα Δεληγιώργη, που υποστήριζε την ανάπτυξη του κοινοβουλευτισμού και τον εκσυγχρονισμό της χώρας, οικονομική ανάπτυξη και μεταρρυθμίσεις στη διοίκηση και στο στρατό, πολιτισμική εξάπλωση στην Οθωμανική αυτοκρατορία.
Θέμα Α2
α. Λάθος
β. Λάθος
γ. Σωστό
δ. Σωστό
ε. Σωστό
Θέμα Β1
Αν λάβουμε υπόψη τις παραγωγικές δυνατότητες της Ελλάδας στη διάρκεια του πρώτου αιώνα της ανεξαρτησίας της, δεν πρέπει να μας εκπλήσσει το γεγονός ότι το μεγαλύτερο μέρος του εξωτερικού της εμπορίου αφορούσε γεωργικά προϊόντα. Στις εξαγωγές, περισσότερο από τα 2/3 (σε αξία) του συνόλου, ήταν γεωργικά προϊόντα. Η γενική τάση μάλιστα οδηγούσε προς τη διεύρυνση του ποσοστού των εξαγωγών αγροτικών προϊόντων, που έφτασαν να αντιπροσωπεύουν τα 3/4 των συνολικών εξαγωγών στη δεκαετία 1900-1910. Στην κατηγορία αυτή την πρώτη θέση είχε η σταφίδα, που από μόνη της πλησίαζε σε αξία το 1/2 των συνολικών εξαγωγών. Ακολουθούσε με μεγάλη διαφορά το ελαιόλαδο και, μετά το 1900, το κρασί.
Εκτός από τα παραπάνω είδη, εξάγονταν μικρές ποσότητες φυτικών προϊόντων για βιομηχανική επεξεργασία, το βαμβάκι, για παράδειγμα, την εποχή του αμερικανικού εμφυλίου πολέμου ή ο σταθερά ανερχόμενος καπνός, που όμως αντιπροσώπευε ακόμα ασήμαντο ποσοστό των εξαγωγών (2-3%). Μέχρι το 1880 επίσης υπήρχε σημαντική εμπορική κίνηση στα κατεργασμένα δέρματα, η οποία όμως σχεδόν εξαφανίστηκε στη συνέχεια. Στην κατηγορία των πρώτων υλών, τις εξαγωγές συμπλήρωναν τα μεταλλευτικά προϊόντα, που από το τέλος του 19ου αιώνα πλησίαζαν το 1/5 της συνολικής αξίας των εξαγωγών. Επρόκειτο κυρίως για μόλυβδο, για μαγγανιούχα μεταλλεύματα, για σμύριδα και θηραϊκή γη. Οι εξαγωγές βιομηχανικών προϊόντων ήταν κυριολεκτικά ασήμαντες.
Θέμα Β2
Σημαντικότερες ήταν οι επιπτώσεις από την άφιξη των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής στην εθνολογική σύσταση του πληθυσμού της Ελλάδας. Το 1920 η Ελλάδα είχε 20% μη Έλληνες ορθόδοξους, ενώ το 1928 μόλις 6%. Ο ελληνικός πληθυσμός της Δυτικής Θράκης και της Ηπείρου αυξήθηκε, ενώ η Κρήτη, η Λέσβος και η Λήμνος εξελληνίστηκαν πλήρως. Η κυριότερη όμως μεταβολή στην εθνολογική σύσταση λόγω της εγκατάστασης των προσφύγων συνέβη στη Μακεδονία. Το ποσοστό των μη Ελλήνων ορθοδόξων που ήταν 48% το 1920, έπεσε στο 12% το 1928. Η ενίσχυση του ελληνικού χαρακτήρα της Μακεδονίας είχε μεγάλη σημασία για τη διατήρηση της εδαφικής ακεραιότητας της Ελλάδας. Εξάλλου, αραιοκατοικημένες περιοχές της Βόρειας Ελλάδας, κάποιες από αυτές παραμεθόριες, εποικίστηκαν από πρόσφυγες. Με τον τρόπο αυτό κατοχυρώθηκαν οι νέες περιοχές που ενώθηκαν με την Ελλάδα μετά τους Βαλκανικούς πολέμους και ενσωματώθηκαν στον εθνικό κορμό.
Θέμα Γ1α
Κατά την προεπαναστατική περίοδο, για αντικειμενικούς λόγους, οι Έλληνες δεν είχαν τη δυνατότητα να συγκροτήσουν πολιτικά κόμματα. Υπήρχε όμως μια άλλη μορφή υποστήριξης των συμφερόντων τους, τα πελατειακά δίκτυα, στην οργάνωση των οποίων οδήγησαν ο ανταγωνισμός μεταξύ προσώπων για την κατάληψη θέσεων εξουσίας, η ελλιπής παροχή προστασίας από μέρους της οθωμανικής διοίκησης προς τους υπηκόους της σε περιπτώσεις αυθαιρεσιών και κυρίως η απουσία συστήματος κοινωνικής πρόνοιας, πράγμα που δημιουργούσε διαρκή αίσθηση αβεβαιότητας στους ανθρώπους. Χαρακτηριστική για τα διαμορφωθέντα πελατειακά δίκτυα επί Τουρκοκρατίας υπήρξε η περιγραφή του συστήματος από τον Βαυαρό λόγιο Friedrich Thiersch που έχει έρθει σε στενή επαφή με ελληνικές πολιτικές ομάδες το 1832, όπως αυτή παρουσιάζεται από τον John Petropoulos στο Κείμενο Α. Υποστηρίζει λοιπόν ο Friedrich Thiersch ότι, για να κατανοηθούν η φύση αυτού του συστήματος και οι υποχρεώσεις που επιβάλλονταν στους προστάτες, θα έπρεπε να γίνει κατανοητή η κατάσταση της ελληνικής κοινωνίας κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας. Χωρίς κεντρική εξουσία ικανή να ελέγχει και να υπερασπίζεται τους ανθρώπους, όλοι ήταν αναγκασμένοι να αναζητούν προστασία σε χώρους μακριά από αυτήν. Ο απομονωμένος άνθρωπος, ανάλογα με το πόσο αδύναμος ή δυνατός ένιωθε ότι είναι, ακολουθούσε κάποιον ισχυρό ή παρείχε προστασία σε άλλους. Όλοι αυτοί οι παράγοντες οδηγούσαν τους υπηκόους των Τούρκων να καταφεύγουν στη διαμόρφωση μη κρατικών φορέων που θα τους παρείχαν τη στοιχειώδη ασφάλεια.
Θέμα Γ1β
Ο πρώτος φορέας διαμόρφωσης πελατειακών δικτύων ήταν η ευρύτερη οικογένεια. Κάθε οικογένεια συνδεόταν οριζόντια με άλλες οικογένειες και κάθετα με πάτρωνες-προστάτες και τις οικογένειές τους, που είχαν υψηλότερη κοινωνική θέση. Κατά τον Gunnar Hering (Κείμενο Β) η οικογένεια αποτελούσε έναν χώρο, όπου μπορούσε κάποιος να βρει «φυσικούς και αξιόπιστους συμμάχους σε έναν κόσμο γεμάτο κινδύνους». Ο Hering προσθέτει ότι «η οικογένεια περιλάμβανε πολλές γενεές και κλάδους» και επιβεβαιώνει τις οριζόντιες με άλλες οικογένειες ή πρόσωπα της ίδιας κοινωνικής θέσης συμμαχίες που συνάπτονταν, όπως και τις κάθετες με υψηλότερα ιστάμενους πάτρονες και τις οικογένειές τους που ανήκαν στην πελατεία ανδρών με επιρροή. Ειδικότερα, στην Πελοπόννησο, κατά την περίοδο 1715-1821 αναπτύχθηκαν δύο μεγάλα δίκτυα πατρωνίας, στην κορυφή των οποίων βρίσκονταν οικογένειες προκρίτων. Ανάμεσα σ’ αυτές επικρατούσε έντονος ανταγωνισμός για την άσκηση επιρροής σε όλα τα επίπεδα της δημόσιας ζωής και για την κατάληψη των δημοσίων θέσεων. Στη Στερεά Ελλάδα φορείς της πατρωνίας ήταν μεγαλοαρματολοί. Στα νησιά, εξάλλου, στην ηγεσία των δικτύων πατρωνίας βρίσκονταν οι οικογένειες των μεγάλων πλοιοκτητών. Τέλος, στο δεύτερο παράθεμα του Gunnar Hering (Κείμενο Β) παρουσιάζονται οι πέντε θεσμοί που συντηρούσαν τις οριζόντιες συμμαχίες οικογενειών, δημιουργούσαν αλληλεγγύη στις κάθετες πελατειακές ενώσεις και υποχρέωναν τα μέλη τους να τηρούν ορισμένους κανόνες συμπεριφοράς. Αυτοί οι θεσμοί ήταν ο γάμος, η υιοθεσία, η αδελφοποιία και η κουμπαριά σε γάμο ή η βάπτιση με κάποιον ισχυρό.
Θέμα Δ1
Η κυρία πλουτοπαραγωγική πηγή στα παράλια του Ευξείνου Πόντου ήταν το διαμετακομιστικό εμπόριο με κυριότερα λιμάνια την Αμισό, την Τραπεζούντα, την Κερασούντα, την Οδησσό, τη Βραΐλα, το Νοβοροσίσκι και τη Σεβαστούπολη. Δίπλα σε αυτά τα λιμάνια ο Οδυσσέας Λαμψίδης (Κείμενο Α) προσθέτει τα Κοτύωρα, την Οινόη και τα Σούρμενα.
Κατά τη διάρκεια του πολέμου οι Νεότουρκοι με διάφορους τρόπους προσπαθούσαν να απομακρύνουν και να περιορίσουν το εμπόριο των χριστιανών, οι οποίοι για να επιβιώσουν συνεργάστηκαν με τις τοπικές μουσουλμανικές εθνότητες. Η Τραπεζούντα μέχρι το 1869 έλεγχε το 40% του εμπορίου της Περσίας και το διαμετακομιστικό εμπόριο απέφερε κέρδος περίπου 200.000.000 φράγκα το χρόνο. Πιο συγκεκριμένα, μόνο το 1869 στην Τραπεζούντα ο Οδυσσέας Λαμψίδης (Κείμενο Α) αναφέρει ότι η αξία των εισαγωγών είχε φθάσει στα 62.787.464 φράγκα, με χώρες προελεύσεως κατά σειρά την Αγγλία, την Περσία, τη Γαλλία, τη Ρωσία, την Ελβετία και προτελευταία την Ελλάδα με 131.150 φράγκα, και των εξαγωγών στα 37.901.438 φράγκα, με προορισμούς κυρίως την Περσία, την Κωνσταντινούπολη, τη Ρωσία, τη Γαλλία και τον Καύκασο.
Οι ελληνικές επιχειρήσεις διέθεταν εμπορικά υποκαταστήματα και πρακτορεία μεταφορών στη Ρωσία, την Περσία, την Αγγλία, την Κωνσταντινούπολη, τη Μασσαλία και σε άλλες μεγάλες πόλεις της Ευρώπης. Η Τραπεζούντα αποτελούσε το σταυροδρόμι της εμπορικής κίνησης μεταξύ Δύσης και Ανατολής μέχρι το 1869 που ολοκληρώθηκε η διάνοιξη της Διώρυγας του Σουέζ, οπότε άρχισε η σταδιακή παρακμή του λιμανιού της. Ωστόσο, για μεγάλο διάστημα και μετά το 1883, τέσσερις μεγάλοι ελληνικοί τραπεζικοί και εμπορικοί οίκοι της Τραπεζούντας έλεγχαν μαζί με το υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών σχεδόν όλη την οικονομία του ανατολικού Πόντου.
Περισσότερες πληροφορίες για το σπουδαιότερο εμπορικό κέντρο του Πόντου (Τραπεζούντα) παρέχει η Ελένη Κατσιαδάκη-Γαρδίκα (Κείμενο Β) που αναφέρει ότι «η Τραπεζούντα βρισκόταν στο τέλος του χερσαίου δρόμου και στο επίκεντρο της επικοινωνίας της Περσίας και της Κασπίας με όλη τη Μικρά Ασία και τη Δύση». Για τον λόγο αυτό το εμπόριο της Τραπεζούντας αναπτύχθηκε ιδιαίτερα μετά το 1883, όταν η Ρωσία απέκλεισε την οδό μέσω Καυκάσου στο περσικό εμπόριο, και μέχρι το 1906, οπότε αποκαταστάθηκε πάλι η επικοινωνία μέσω Ρωσίας. Στο διαμετακομιστικό εμπόριο της Τραπεζούντας, συμπληρώνει η Ελένη Κατσιαδάκη-Γαρδίκα, η ελληνική ναυτιλία έπαιζε σημαντικό ρόλο (τρίτη στις εισαγωγές και εξαγωγές στο λιμάνι). Ακόμα, η Ελένη Κατσιαδάκη-Γαρδίκα επιβεβαιώνει τη λειτουργία του υποκαταστήματος της Τράπεζας Αθηνών, κατονομάζει όμως και τους ντόπιους τραπεζικούς και εμπορικούς οίκους των Γ. Καπαγιαννίδη, των αδελφών Φωστηροπούλου και των Θεοφύλακτου και Λεοντίδη που ήλεγχαν την οικονομική ζωή του τόπου.
Ανάλογη ήταν η οικονομική κίνηση των Ελλήνων και στις άλλες πόλεις του Πόντου: από το εμπορικό λιμάνι της Αμισού, που ήταν δεύτερο σε σημασία εμπορικό λιμάνι που διέθετε και υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών κατά την Ελένη Κατσιαδάκη-Γαρδίκα, εξάγονταν μεγάλες ποσότητες εξαιρετικού καπνού και άλλων εγχώριων προϊόντων, ενώ το 1869 στην Αμισό από τις 214 επιχειρήσεις της πόλης οι 156 ανήκαν στους Έλληνες. Για την Αμισό σημαντικές πληροφορίες παρέχει και ο Κυριάκος Χατζηκυριακίδης (Κείμενο Γ). Αναφέρει χαρακτηριστικά ότι η ανάπτυξή της βασιζόταν κυρίως στην αγροτική παραγωγή της ενδοχώρας που ήταν ιδανική, για να εξυπηρετεί την κεντρική Ανατολία, και ότι οι εξαγωγές της αυξήθηκαν λόγω συγκεκριμένων προϊόντων, όπως ο καπνός, το σιτάρι, το αλεύρι και η βρόμη. Προσθέτει ακόμα ότι το ύψος των εισαγωγών δεν μεταβλήθηκε σημαντικά παρά της αυξομειώσεις των προϊόντων (βαμβακερά/μάλλινα είδη και μέταλλα μειώθηκαν, καφές, είδη σπιτιού και ζάχαρη αυξήθηκαν).
Ο Κυριάκος Χατζηκυριακίδης (Κείμενο Γ) αναφέρεται και στο λιμάνι της Κερασούντας που είχε εξαιρετικά ευνοϊκή θέση για τις κεντρικές επαρχίες της Μ. Ασίας και το χαρακτηρίζει ως το πιο αποδοτικό στο εισαγωγικό και το εξαγωγικό εμπόριο. Γνωρίζουμε, εξάλλου, ότι στην Κερασούντα οι εφοπλιστικοί και εμπορικοί οίκοι των Κωνσταντινίδη, Κακουλίδη, Σούρμελη και Πισσάνη καταξιώθηκαν στα μεγάλα εμπορικά κέντρα του Εύξεινου Πόντου αλλά και της Ευρώπης.
………………………………………………………………..
Ευχόμαστε καλά αποτελέσματα σε όλα τα παιδιά που συμμετείχαν στις Πανελλήνιες Εξετάσεις 2026.
Δημήτρης Περβολιανάκης
